ساختارى واحد باشد ، مجموعه مؤلّفه هاى به هم پيوسته است. اين مؤلّفه ها و ابعاد ، شامل موارد زير است : ١ . بُعد ذهنى . حيا ، تا اندازه اى احساس ذهنى است ؛ به اين صورت كه وقتى با عمل غير اخلاقى (فعل قبيح) مواجه مى شويم ، احساس تنفّر و انزجار مى كنيم. عمل غير اخلاقى ، به عملى گفته مى شود كه از نظر شرع و عرف ، ناپسند باشد. امام باقر عليه السلام در ضمن حديثى كه موضوع آن، عوامل كمال ايمان و مسلمانى است، در اين باره مى فرمايد: وَ الْحَيَاءُ مِمَّا يَقْبُحُ عِنْدَ اللّه ِ وَ عِنْدَ النَّاسِ . [١] و حيا كردن از آن چيزى كه نزد خداوند و مردم ، قبيح است. ٢ . بُعد زيستى و هيجانى . بُعد زيستى ، به جنبه هاى فيزويولوژيك حيا مربوط مى شود. شواهد نشان مى دهند كه وقتى فرد نسبت به چيزى يا رفتارى احساس تنفّر مى كند ، تغييرات مختلف شيميايى در مغز و بدن او رخ مى دهد. براى مثال ، جوزف برادى در تحقيقاتى كه در سال ١٩٧٥ م ، منتشر شد ، نشان داد كه وقتى افراد از وقاحت چيزى آگاه مى شوند و احساس نفرت مى كنند ، نورْ اپى نفرين ، در مغز ترشّح مى شود . [٢] اين مادّه در ايجاد نيروهاى باز دارنده ، نقش اساسى دارد. [٣] طبق روايات ، جلوه هاى فيزيولوژيك و هيجانى حيا عبارت اند از : فاصله گرفتن و سر به زير انداختن ، [٤] عرق ريختن ، [٥] لرزش صدا و بند آمدن زبان . [٦] در روايات ، صريحاً به اين ويژگى ها اشاره شده است و دقّت و توجّه در رفتار افرادى كه به لحاظ معنوى و

[١] الأمالى ، مفيد ، ص ١٦٧ ؛ الأمالى ، طوسى ، ص ١٨٩ ؛ بحار الأنوار ، ج ٦٩ ، ص ٣٨٠ .[٢] انگيزش و هيجان ، ص ٥١٤ .[٣] مبانى روان شناسى فيزيولوژيك ، ص ٩٦ .[٤] «و هى مطرقةٌ إلى الأرض حياءً» (الأمالى ، طوسى ، ص ٤٣ ؛ بحار الأنوار ، ج ٤٣ ، ص ٩٦) .[٥] «و قد تصببت عرقا حياء من رسول اللّه » (بحار الأنوار ، ج ٤٣ ، ص ٩٦) . امام صادق عليه السلام مى فرمايد : «كان النبىّ إذا كلّم استحى وعرق وغضَّ طرفه عن الناسِ حياءً حين كلّموه» (الكافى ، ج ٥ ، ص ٥٦٥ ؛ بحار الأنوار ، ج ٢٢ ، ص ٢٢٥) .[٦] «فانحصر عن الكلام حياءً» (شرح الأخبار ، ج ٢ ، ص ٣٥٥) .