١ . پيشگيرى و تهذيب نفس از بدى ها ؛ يعنى تصفيه دل از اخلاق زشت ، اجتناب از گناه و به طور كلّى ، هر آنچه نابه هنجار و در تضاد با ارزش ها و باورهاى اعتقادى و فرهنگى محسوب مى شود . ٢ . پرورش و كامل كردن نفس به وسيله كسب فضائل و مكارم اخلاق ، شكل دادن و جهت بخشيدن به فعاليت هاى حياتى و تصحيح انگيزه ها و نيازها در جهت كمال حقيقى انسان . براى تنظيم رفتار ، هر دو مرحله ضرورت دارد ؛ زيرا زمين نفس ، اگر از بدى ها پاك و منزّه نباشد ، براى پرورش مكارم اخلاق و عمل صالح قابليت ندارد . ديدگاه روان شناسان و علماى اخلاق از تنظيم رفتار ، به لحاظ محتوا و هدف و غايتى كه براى آن در نظر گرفته اند ، متفاوت است ؛ زيرا هدف تنظيم رفتار در روان شناسى ، سازگارى در روابط بين فردى و بهره گيرى هر چه بيشتر از زندگى است ، در حالى كه هدف تنظيم رفتار از نظر اسلام ، خودسازى ، عمل به بايدهاى اخلاقى و سير تكاملى نفس به سوى علوّ ذات و مقام قرب الهى است . با اين حال ، اين دو رويكرد ، در جهتگيرى كلّى و اصول و روش هاى به كار رفته ، متناظر و همپوش به نظر مى رسند . [١] در هر دو رويكرد ، فرض بنيادى تنظيم رفتار ، اين است كه بخش عمده نابه هنجارى هاى اخلاقى و رفتارى ، از عوامل فردى ناشى مى شوند. بنا بر اين ، براى اصلاح و تنظيم رفتار ، مبانى و مقدّمات فردى رفتار (مانند : انگيزه هاى افراد ، عقايد ، باورها ، تفكّرات و نحوه برداشت آنان از جهان) را بايد اصلاح نمود؛ زيرا رفتار در مرحله الزام و ايجاب ، قابل اصلاح و تنظيم و تغيير نيست.

موضوع و گستره تنظيم رفتار

با آنچه در تعريف و ماهيت تنظيم رفتار گفته شد ، بايد موضوع و گستره آن نيز تا حدودى روشن شده باشد. موضوع تنظيم رفتار ، عبارت است از : اعمال و رفتار آدمى. معمولاً در آيات و روايات ، اين مفهوم با دو واژه «فعل» و «عمل» بيان شده

[١] براى آشنايى با ديدگاه اسلام در زمينه تنظيم رفتار و مقايسه آن با ديدگاه روان شناسى ، ر. ك : الطبُّ الغنى فى الإسلام .