٢ . خود را به جاى ديگرى گذاردن از نظر اجتماعى . براى انتقال اثربخش ، بايد بتوان خود را در همان بافت اجتماعى اى كه گذشتگان (امم سابقه) در آن مى زيسته اند ، قرار داد . براى كسب موفقيت در اين كار ، ادامه دادن به تمرين ، ضرورت دارد . بعضى از مردم به هنگام فرارَوى از حال به گذشته ، قادر به تجسم بافت اجتماعى گذشته نيستند و نمى توانند خود را بخشى از همان بافت اجتماعى ببينند . اين ناتوانى ، در تجربه هاى منفى گذشته آنها ريشه دارد ؛ زيرا توان پندآموزى از تجارب خود را نداشته اند ، در حالى كه مى توانستند با تمهيداتى ، بهترين بازخوردها را از عملكردهاى خود براى تصميم هاى آينده ، به وجود آورند . تصور كنيد اگر در فرآيند انتقال ، بتوان به درك بافت اجتماعى پرداخت كه پيشينيان تجربه كرده اند ، چه مى شود ! افرادى هستند كه با نحوه تجسم بافت اجتماعى گذشته و همانندسازى با آن ، آشنايى زيادى دارند . امام على عليه السلام فردى بيش از حد ، واقعيت گرا بود و در حدّ بالايى در صدد درك بافت اجتماعى گذشته بر مى آمد . وى در سفارش به فرزندش امام حسن عليه السلام ، مثالى از فرارَوى و انتقال را بيان نموده و نشان داده كه چگونه با فرارَوى از زمان خود ، توانسته است خود را در همان بافت اجتماعى اى كه گذشتگان مى زيسته اند ، قرار دهد : أَىْ بُنَىَّ، إِنِّى وَ إِنْ لَمْ أَكُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ كَانَ قَبْلِى، فَقَدْ نَظَرْتُ فِى أَعْمَالِهِمْ وَ فَكَّرْتُ فِى أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِى آثَارِهِمْ، حَتَّى عُدْتُ كَأَحَدِهِمْ، بَلْ كَأَنِّى بِمَا انْتَهَى إِلَىَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَى آخِرِهِم . [١] فرزندم! من اگرچه به اندازه عمر [ مجموع ]پيشينيان عمر نكرده ام ، امّا در كردارهاى آنان نگريسته ام و در اخبار [ و سرگذشت ] آنان انديشيده ام و در آثارشان سير كرده ام ، تا آن جا كه يكى از آنها شده ام ؛ بلكه با مطالعه تاريخ آنان ، گويا پا به پاى اوّلين تا آخرين آنها عمر كرده ام . اين در واقع ، يك نوع همانندسازى اجتماعى است ؛ زيرا فرد ، احساس مى كند كه آن ، گويا دنياى خود اوست . حضرت على عليه السلام همانندسازى اجتماعى را به بهترين وجه به تصوير كشيده است ، آن جا كه مى فرمايد :

[١] . نهج البلاغة ، خطبه ١٥٧ ؛ عيون الحكم و المواعظ ، ص ١٤٨ .[٢] . امام على عليه السلام در ادامه حديث قبلى مى فرمايد : «متشابهةٌ اُمورُهُ ؛ رويدادهاى روزگار ، همانند يكديگرند» (نهج البلاغة ، خطبه ١٥٧) .[٣] . نهج البلاغة ، نامه ٦٩ .[٤] . امام على عليه السلام مى فرمايد : «ولو اعتبرت بما مضى ، حفظتَ ما بقى» (نهج البلاغة ، نامه ٤٩ ؛ بحار الأنوار ، ج ٣٣ ، ص ٤٨٣ ).[٥] . الأمالى ، صدوق ، ص ١٥٩ ؛ كمال الدين ، ص ٥٢٤ ؛ بحار الأنوار ، ج ١٤ ، ص ٢٢ .[٦] . نهج البلاغة ، نامه ٣١ ؛ تحف العقول ، ص ٧٠ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧٧ ، ص ٢١٩ ؛ كنز العمّال ، ج ١٦ ، ص ١٦٩ .[٧] . الخصال ، ص ٢٣١ ؛ تحف العقول ، ص ١٦٥ ؛ بحار الأنوار ، ج ٦٨ ، ص ٣٨٣ .[٨] . نهج البلاغة ، نامه ٣١ ؛ تحف العقول ، ص ٧٠ ؛ بحار الأنوار ، ج ٧٧ ، ص ٢٠١ .