تقوا ، در بحث تنظيم رفتار ، به حالتى در فرد اشاره دارد كه از شناخت عقلانى در باره خدا و درك آسيب (عِقاب) ، ناشى از رفتار فردى نسنجنيده ، ناشى شده است و با ويژگى «نگهدارى از خود» به صورت بازدارى / فعّال سازى ، نمود مى يابد. بر اساس آموزه هاى دينى ، تقوا همان كوشش هاى عقلانى فرد براى تنظيم رفتار و پيشگيرى از آسيب هاست . از آنچه بيان شد ، به اين نتيجه مى رسيم كه بر حسب آيات و روايات ، مى توان از مفهوم «عقل» و «تقوا» براى توضيح تنظيم رفتار ، استفاده كرد.

خلاصه فصل

هدف اين فصل ، معرّفى مبانى نظرى تنظيم رفتار در اخلاق و معارف اسلامى بود . در اين جهت ، به دو موضوع پرداخته شد : ١ . اهمّيت و جايگاه عمل در آموزه هاى دينى ، ٢ . موقعيت انسان و امكانات و محدوديت هاى او . عمل ، يكى از موضوعات اساسى در آموزه هاى دينى است كه از جنبه هاى مختلف ، قابل طرح است ، مانند : اصالت و اهمّيت عمل ، عمل ، مقياس ارزش انسان ، پيامدهاى دنيوى و اُخروى عمل ، جزاى اعمال در آخرت ، عملِ شايسته ، هدف خلقت انسان ، و نتايج عمل در قيامت . در محور دوم ، به مفهوم «نفس» پرداخته شد . نفس ، در اصطلاح دينى ، به ابعاد درونى انسان و چيزى كه تعيين كننده اعمال و رفتار انسان است ، اشاره دارد . نفس ، خود از دو بخش تشكيل شده است : ١ . بُعد ارزش هاى مثبت ، ٢ . تمايلات و خواسته هاى پست . در برخى روايات ، براى اشاره به اين دو بُعد ، اصطلاح «عقل» و «جهل» به كار رفته است . از اين رو ، به تفصيل ، مفهوم عقل و جهل و نقش آنها در عملكرد و رفتار انسان را مورد بررسى قرار داديم . علاوه بر اين ، مفهوم عقل و جهل با تقوا ، فجور ، هوا و شهوت ، در ارتباط است .