رساله به نام خود و نيز نسخه‌اى كه مستند تصحيح قرار گرفته اشاره نكرده است. ظاهرا مستند تصحيح، افست چاپ سنگى است. در تصحيح و تحقيق مجدد «رسالة فى مباحث الحمل» از نخستين چاپ حروفى در كنار چاپ سنگى و نسخه خطى ناقص استفاده شد.

از نكات قابل ذكر در رسالة فى مباحث الحمل اين است كه سه بار از يكى از آثار مفقوده آقا على به نام «اصول الحكم فى شرح اثولوجيا» عباراتى نقل شده است.

«رسالة فى مباحث الحمل» فاقد مقدمه است، ظاهرا مطالب آن به پايان نرسيده، رها شده است، واضح است كه در زمان حيات مصنف صورت يك رساله مستقل را به خود نگرفته است. رساله از سى و چهار فصل كوتاه و بلند تشكيل شده است.

^^^

مسئله حمل در علم نحو، علم معانى، علم منطق و بحث الفاظ علم اصول فقه مطرح است. اما جا داشت كه در فلسفه مستقلا به شكل مستوفى مورد بحث و دقت قرار گيرد.

«رسالة فى مباحث الحمل» نخستين قدم در تعميق ابعاد مختلف اين بحث مهم فلسفى است.

حكيم مؤسس در نخستين گام حمل را به حمل اشتقاقى و حمل مواطاة تقسيم مى‌كند.

در حمل اشتقاقى محمول بدون توسط اداتى از قبيل فى، له و ذو بر موضوع حمل نمى‌شود. اما حمل مؤاطاة اتحاد بين موضوع و محمول است، به شيوه اين همانى و هوهو، بدون نياز به وساطت ادات. اطلاق حمل به اين دو به اشتراك لفظى است، زيرا وجه جامع قريبى بين آنها يافت نمى‌شود تا اشتراك معنوى باشد. در دومين گام حمل مؤاطاة به حمل اولى ذاتى و حمل شايع صناعى تقسيم مى‌شود. در حمل اولى ذاتى تغاير موضوع و محمول در مفهوم است و اتحاد آن دو نيز به حسب اعتبار عقل محقق مى‌شود. در حمل شايع صناعى تغاير موضوع و محمول به حسب مفهوم و اتحاد آن دو در يكى از انحاء وجود است. در سومين گام حمل شايع صناعى به حمل بالذات و حمل بالعرض تقسيم مى‌شود. پس از تقسيمات سه‌گانه حمل، آقا على به بيان مباحث حمل مى‌پردازد. در اين مختصر به مهمترين اين مباحث اشاره مى‌كنيم:

مسئله اول: به نظر حكيم مؤسس حمل و وضع هر دو از عوارض مدرك (به صيغه مفعول) است، نه از صفات ادراك يا التفات. برخلاف مدرس طهرانى، سيد سند صدر الدين دشتكى حمل را از صفات ادراك مى‌شمارد. علاوه‌بر اين سيد سند برخلاف آقا على لزوم‌