بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٤٠٥ - استنتاج

استنتاج‌

قرآن كريم وقتى در مقام توصيف نعمت‌هاى پروردگار بزرگ برمى‌آيد؛ از جمله نعمت‌هاى خدا را چنين تعريف مى‌كند:

وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌[١]

«و خداوند شما را از شكم مادران خارج كرد درحالى‌كه هيچ نمى‌دانستيد و براى شما گوش و چشم و عقل قرار داد تا شكر نعمت او را بجا آوريد.»

اين آيه كريمه با صراحت مى‌فرمايد كه: انسان در بدو تولّد هيچ‌چيز نمى‌دانست‌ ... لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً ... سپس با استفاده از ابزارى كه خداوند در اختيار او گذاشت‌ ... وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ ...* توانست مراحل شناخت و مدارج علوم را يكى پس از ديگرى طى نمايد.

با استفاده از قرآن، مراحل شناخت را مى‌توان به سه قسمت كلى تقسيم كرد بدين ترتيب: «علم اليقين»، «عين اليقين» و «حق اليقين».

علم اليقين، علمى است كه انسان از دلايل مختلف به چيزى ايمان آورد؛ مانند كسى كه با مشاهده دود، ايمان به وجود آتش پيدا مى‌كند.

عين اليقين، علمى است كه انسان با مشاهده و معاينه چشم به چيزى ايمان آورد؛ مثلا پس از آنكه از راه دور دود را مشاهده كرد، با نزديك شدن به آتش، آتش را مشاهده كند.

حق اليقين، علمى است كه انسان با ورود در آتش و احساس سوزش آن، ايمان به آتش بياورد.

لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ* لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ* ثُمَّ لَتَرَوُنَّها عَيْنَ الْيَقِينِ‌[٢]

[١] - نحل: ٧٨

[٢] - تكاثر: ٧- ٥