مترادف خواهند بود، و هيچ يك از آن دو اولويت نخواهد داشت كه علّت ديگرى باشد. يا اين‌كه معنى حساس بر چيزى دلالت مى‌كند و معنى حيوان بر چيزى كامل‌تر از آن دلالت مى‌كند، همان‌طور كه اين [شقّ‌] حقّ است و تو قبلا آن را دانسته‌اى؛ به نحوى كه حيوان فقط چيزى داراى حسّ نيست، بلكه حيوان جسمى داراى نفس غاذية، نموكننده، توليدكننده و حسّاس و متحرك است. و تو مى‌دانى كه داراى حسّ بودن خودبه‌خود برابر با داراى نفس غاذيه، نمو كننده و توليدكننده‌ى حسّاس نيست؛ هرچند حيوان خودبه‌خود فاقد حساسيّت نيست. و تو قبلا فرق بين اين دو را دانسته‌اى؛ و با اين حال، با فرض امرى داراى حسّ نمى‌توانى بدون برهان و حدّ اوسط علم پيدا كنى كه آن امر داراى نفس غاذيه، نموكننده و توليدكننده و غيره است. زيرا اگر تو فرض كنى كه اين جسمى است كه داراى حسّ است و امّا هيچ يك از آن صفات را ندارد، تصوّر چنين چيزى آشكارا براى تو محال نيست. بلى، گاهى اين فرض، چون واقعيت برخلاف آن است، انكار مى‌شود؛ ولى همان‌طور كه مى‌دانى يقين، از طريق مطابقت وجود با آن يا از طريق استقراء، يقين نمى‌شود. بلكه هرآنچه ضرورت و بداهت، وجود آن را انكار نمى‌كند تو وجود آن را جايز مى‌دانى؛ و طرف مقابل آنچه وجودش را جايز بدانى، براى تو يقينى نخواهد بود. ٧١

(٧٦) و إذا كان كذلك فليس قولك كل حساس حيوان- و لا تعنى بالحيوان الحساس نفسه حتى يكون اسما مرادفا له، بل تجعله أمرا له خصوصية مفهوم حققناه- أمرا متيقنا به، مع أن الحساس علة، إلا أنه علة ليس وحده علة، بل هو إحدى العلل: أى جزء العلة. فيجب ان يعتقد هذا و لا يلتفت إلى ما يقال. فأما إذا أخذت «الحساس» مرادفا للحيوان فقد جعلت الحد الأوسط اسما مرادفا لاسم الأكبر؛ فما فعلت شيئا.

(٧٦) چون چنين است، پس اين سخن كه هر حسّاس حيوان است- و از حيوان، معنى حسّاس را اراده نمى‌كنيم تا اين‌كه اين اسم با حسّاس مترادف باشد، بلكه حيوان را چيزى مى‌دانيم كه خصوصيّات مذكور را داشته باشد- امرى يقينى نيست؛ هرچند حسّاس علت است، امّا تنها علت نيست، بلكه يكى از علل و در واقع جزء علّت است. بنابراين بايد اين نكته درك شود و به ديگر سخنان گفته شده در اين باب توجه نشود، زيرا هرگاه حسّاس مرادف حيوان اخذ شود، و اسم مرادفى براى اسم حدّ اكبر حدّ اوسط قرار داده شود، در واقع كارى [قياسى‌] صورت نمى‌گيرد.