بنابراين معلوم مى‌شود كه مطلب «ما» ئى كه به‌حسب ذات است‌ ٥٢٣ بعد از مطلب «هل» ٥٢٤ و تابع آن است، لكن گاهى مطلب «ما» به‌حسب اسم بر آن سبقت مى‌گيرد. ٥٢٥ هرگاه پاسخ مطلب «ما» به‌حسب اسم، و سپس پاسخ مطلب «هل» داده شود، در عين حال مقتضاى مطلب «ما» به‌حسب ذات براى ما روشن مى‌شود. ٥٢٦ هم‌چنين مطلب «ما» به وجهى تابع مطلب «هل مركب» است، ٥٢٧ تا اين‌كه به اين صورت درآيد كه گويى پرسيده مى‌شود كه حد اكبر يا حد اوسط چيست؟ و اين بدين خاطر است كه در هر علمى واجب است كه هليت و ماهيت موضوع مطلب «هل مركب» اولا داده شده باشد، سپس عوارض ذاتى آن با «هل» مركب طلب شود. و هرگاه وجود عارض براى موضوع يا عدم وجود آن نسبت به آن موضوع، با «هل مركب» سؤال شود، سزاوار است كه اين پرسش، اثبات محمول عارض با «هل بسيط» را، نسبت به خودش، اقتضا كند. ٥٢٨ زيرا براهين فقط از اعراض ذاتى موضوعات بحث مى‌كند و اين اعراض جز در اين موضوعات و اجناس اين موضوعات يافت نمى‌شود. اگر اين اعراض در موضوع و اجناس آن‌ها وجودى نداشته باشند، از جمله‌ى ممتنعات محسوب مى‌شوند. و هرگاه ثابت شود كه اين اعراض در يكى از موضوعات و اجناس آن‌ها وجود دارند، از جمله‌ى موجودات محسوب خواهند شد. و در اين صورت بحث از هليت آن‌ها براى موضوع عبارت خواهد بود از بحث هليت مطلق آن‌ها: ٥٢٩ مانند بحث از هليت مثلث متساوى الاضلاع براى مثلثى كه بر روى خطى ساخته شود كه دو طرف آن مركز دو دايره بوده و توسط خطوطى كه دايره‌ها را قطع كند به هم وصل شده باشند، كه همان بحث از هليت فى نفسه‌ى آن مثلث خواهد بود. از اين‌جا معلوم مى‌شود كه چنين چيزى امكان وجود دارد. و هرگاه هليت چيزى ثابت شود، آن چيز مستحق خواهد بود كه از ماهيت‌اش به‌حسب ذات سؤال شود. و قبل از اثبات هليت يك چيز، طلب و پاسخ دادن به آن امكان ندارد مگر به‌حسب اسم، نه برحسب ذات. ٥٣٠ و ما اين مطالب را در گذشته مورد بحث قرار داده‌ايم. ٥٣١

(٦٢٠) فوقت وضوح بحث الما بحسب الذات لهذه العوارض هو هذا الوقت، و إن كان لا مانع من أن يكون ما قد أفيد فى جواب ما بحسب الاسم قبل الاشتغال بالهل كافيا ابتداء طلب ما بحسب الذات: فإنه يتّضح، حينئذ مع إيضاح الهلية.

(٦٢٠) بنابراين زمان روشن شدن بحث از «ما به‌حسب ذات» براى اين عوارض، چنين زمانى است، هرچند مانعى نيست كه آنچه در جواب «ما به‌حسب اسم» قبل از اشتغال به «هل»