بعضى از اسباب از موضوع صناعت خارج‌اند، مثل سبب اول، كه فاعل امور طبيعى به‌طور مطلق است، و مثل غايت نهائى، كه مخصوص موجودات طبيعى مفارق از ماده‌اند. امّا مفارقت سبب فاعلى، ذاتى است و امّا مفارقت غايت نهائى، از جهتى به خاطر حدّ است و از جهت ديگر ذاتى است. و يا اين‌كه تمام اين علل در موضوع صناعت داخل هستند: يعنى انواع موضوع صناعت‌اند، يا از عوارض ذاتى آن هستند، مثل سبب فاعلى و غائى و مادى و صورى براى موجودات طبيعى خاص، نه موجودات طبيعى به طور كامل. مانند اسباب انسان يا اسباب نوع يا جنس ديگرى از كائنات طبيعى، يا طبيعياتى كه كائن نيستند؛ زيرا روشن است كه تمام اسباب آن‌ها طبيعى است.

(٣٤٦) و نشرح هذا فيما هو أظهر كالإنسان، فإن سببه الفاعل الظاهر إما إنسان أو نطفة أو قوة فى نطفة و صورة فيها. و هذه الثلاثة إما نوع موضوع الصناعة و إما صورة و إما عرض ذاتى داخل فى موضوع العلم الطبيعى الذى هو الجسم من جهة ما يتحرك و يسكن.

و سببه المادى إما الأركان أو الأخلاط أو الأعضاء، و هو من أنواع الجسم الطبيعى. و سببه الصورى النفس، و هو، من حيث هو، صورة مّا للجسم الطبيعى و كمال مّا له. و سببه الغائى الكمالى الذى يخصه، وجود أكمل جوهر يمكن حصوله من مبادئ كائنة فاسدة حصولا متحدا من نفس و بدن، حتى يكون من شأنه أن تبقى نفسه للسعادة. و هذا الكمال من عوارض الجسم الطبيعى التى لا يمكن أن توجد فى غيره.

(٣٤٦) اين مطلب را با يك مثال روشن كه انسان باشد شرح مى‌كنيم؛ علت فاعلى ظاهرى انسان يا انسان است، يا نطفه يا قوه‌ى موجود در نطفه و يا صورت موجود در نطفه. و اين سه يا نوع موضوع صناعت (طبيعى) است، يا صورت و يا عرض ذاتى داخل در موضوع علم طبيعى است كه عبارتست از جسم از آن جهت كه حركت و سكون دارد. علت مادى يا اركان است يا اخلاط و يا اعضاء مى‌باشد، كه از انواع جسم طبيعى است. و علت صورى آن نفس است، كه از آن جهت كه نفس است، صورت خارجى براى جسم طبيعى و كمال خاصى براى آن است. و علت غائى كمال مختص به آن، وجود كامل‌شده‌ى جوهرى است كه حصول آن از مبادى كائن و فاسد امكان دارد؛ حصولى كه طى آن بدن با نفس متحد مى‌شود، تا اين شأنيّت را داشته باشد كه براى سعادت نفس آن باقى باشد. و اين كمال از عوارض جسم طبيعى است كه امكان ندارد در غير جسم طبيعى به وجود آيد.