بالأوسط- و ليس هو باعتباره بالأوسط وحده فى حد الإمكان له- فللأوسط مدخل فى عليته، و فرض لا كذلك. و إن كان اعتباره بالأوسط اعتبار شى‌ء له إمكان بعد فى الأصغر- ليس بوجوب- فلا يجب من جهة الأوسط أن يقع يقين.

(٨٧) اگر دو امر چنان باشند كه يكى به طبيعت ديگرى متعلّق نباشد، بلكه يكى از آن دو، يا هر دو، به چيز ديگرى متعلّق باشند، در اين صورت يكى از آن دو توسط ديگرى واجب نمى‌شود، بلكه همراه با آن ديگرى واجب مى‌شود. در اين حال نمى‌توان از طريق يكى بر ديگرى يقين حاصل كرد. امّا اگر يكى از آن دو از جهت علتش شناخته شود، و دوّمى هم به همين طريق از جهت علتش شناخته شود، در اين حال واسطه بودن ديگرى ذاتا توليد يقين نمى‌كند، زيرا اين امر از جهت علتش حاصل و شناخته شده است. امّا اگر يكى از جهت علتش شناخته شود و ديگرى مجهول باشد و از طريق علم به علتش شناخته نشود، امّا بتواند از طريق امر دوّم شناخته شود، در اين صورت بين اين دو اضافه برقرار نخواهد بود، زيرا دو امر مضاف در ذهن باهم حاضر مى‌شوند. و هرگاه چنين نباشد، اين مانند نسبت دو برادر به همديگر نخواهد بود، زيرا [ثبوت‌] يكى از آن دو براى حدّ اصغر از [ثبوت‌] ديگرى اعرف است؛ و از سوى ديگر، [ثبوت‌] ديگرى، كه حدّ اكبر است، براى حدّ اوسط معلوم است. پس اگر همان علتى كه [ثبوت‌] حدّ اوسط [بر حدّ اصغر] را ايجاب مى‌كند [ثبوت حدّ اكبر بر] حدّ اصغر را هم ايجاب كند در اين صورت به حدّ اوسط نيازى نيست. و اگر ذاتا [ثبوت حدّ اكبر] بر حدّ اصغر توسط حدّ اوسط است- و اعتبار حدّ اكبر به تنهايى نسبت به حدّ اوسط در حدّ امكان نيست- پس حدّ اوسط در عليّت آن دخالت دارد، و حال آن‌كه فرض غير از اين بود. و اگر اعتبار ثبوت اكبر در اصغر نسبت به حدّ اوسط، اعتبار چيزى است كه نه حالت وجوب بلكه حالت امكان دارد، پس از اين جهت حدّ اوسط نمى‌تواند توليد يقين كند ٨٢.

(٨٨) و اعلم أن توسط المضاف أمر قليل الجدوى فى العلوم. و ذلك لأن نفس علمك أن زيدا أخ هو علمك بأن له أخا؛ أو يشتمل على علمك بذلك. فلا تكون النتيجة فيه شيئا أعرف من المقدمة الصغرى. فإن لم يكن كذلك، بل بحيث يجهل إلى يتبين أن له أخاذ؛ فما تصورت نفس قولك زيد أخ. و أمثال هذه الأشياء الأولى ألا تسمى قياسات فضلا عن أن تكون براهين.

(٨٨) بدان كه حدّ اوسط قرار دادن مضاف امر كم فايده‌اى است. زيرا دانستن اين‌كه «زيد