تحت بعضى ديگر قرار دارند؛ مثلا هرگاه سؤال شود كه چرا جريان رود نيل در اواخر ماه بيش‌تر است؟ پاسخ داده مى‌شود كه اواخر ماه شبيه به زمستان است، و مساله تمام مى‌شود. سپس مساله‌ى ديگرى مطرح مى‌شود: چرا آخر ماه شبيه به زمستان است؟ در جواب گفته مى‌شود كه زيرا در اواخر ماه نور ماه كم شده و حرارت آن از بين مى‌رود. و اگر دوباره سئوال شود كه چرا اين اتفاق مى‌افتد؟ پاسخ اين است: زيرا خورشيد- كه نور ماه از آن است- به آن طرف ماه مى‌تابد كه در مقابل ما قرار ندارد.

(٧٩٨) فهذه المسائل كلها تحت سبب واحد و هو الاجتماع، إلا أنها مختلفة فى القرب و البعد، فليست مسألة واحدة.

(٧٩٨) و اين مسائل همه تحت يك سبب قرار دارند و آن عبارت است از اجتماع. ٦٨٦ جز اين‌كه اين مسائل از نظر قرب و بعد اختلاف دارند، و يك مساله‌ى واحد محسوب نمى‌شوند. ٦٨٧

(٧٩٩) قيل: و يمكن أن يسأل سائل فيقول: إذا كان من المحدود الوسطى التى توضع عللا للكبريات ما يساويها مثل توسط الأرض بين القمر و الشمس لكسوف القمر، و مثل كون الورق عريضا لانتثاره، فإنه سبب مساو للانتثار و إن كان بعيدا، و القريب هو سرعة انقشاش الرطوبة الماسكة، و هو أيضا مساو، فيمكن أن يبين العلة بالمعلول أيضا كما يبيّن المعلول بالعلة و يصير البيان دورا. فإنه إن شئنا قلنا إن القمر انكسف فقد توسّطت الأرض بينه و بين الشمس، و إن شيئا قلنا إن القمر توسطت الأرض بينه و بين الشمس فقد انكسف. و أيضا هذه الشجرة عريضة الورق فينتثر ورقها، و هذه الشجرة انتثر ورقها فهى عريضة الورق. و هذا دور ظاهر. فيقال فى جوابه إن هذا البيان فيهما ليس دورا و لا وجه البيان فيهما واحدا.

(٧٩٩) گفته شده است كه: ٦٨٨ ممكن است كسى سئوال كرده و بگويد: هرگاه حدود وسطايى كه به عنوان علل كبريات وضع مى‌شوند با كبريات مساوى باشند، مانند قرار گرفتن زمين بين ماه و خورشيد براى كسوف ماه، و مانند پهن بودن برگ درخت، براى زود ريختن آن، كه هرچند علت بعيد است امّا سبب مساوى با زود ريختن برگ است، و علت قريب آن خشك شدن رطوبت است كه آن هم مساوى است، در چنين مواردى امكان دارد كه علت با معلول، و