الشعاع ينفذ إليه فيه؟. و بالجملة لو كان الأبصار بنفوذ شى‌ء فى الثقب، و كان الحسّ مع ذلك يميز ذلك و يدركه، لكان العقل يجد سبيلا إلى أن يحكم فى الأبصار بأن السبب فيه اتّصال بين البصر و المبصر بواسطة شعاعية، لا نفس شفيف الزجاجة من حيث لا لون لها، و كان حينئذ يكون ذلك العلم حاصلا بالحسّ، لا أن الحس حصّله، لكن لأن العقل اتخذ الحسّ مبدأ للتجربة.

(٥٨٤) از آن‌جا كه حس در بسيارى از امور جزئى هم از ادراك كامل قاصر است، اين قصور حس ما را به زحمت انداخته و باعث مى‌شود كه درباره‌ى خود امر محسوس با قوه‌اى غير حس كه همان عقل بالفعل است به بحث بپردازيم. مثل شيشه و جسم رنگينى كه در پشت آن واقع شده است، زيرا جسم رنگين پشت شيشه، اگر حجاب‌هاى بسيارى از اجسام ديگر بين ما و شيشه وجود نداشته باشد، قابل رؤيت است. عده‌اى مى‌گويند دليل اين امر شفافيت شيشه است، زيرا هرآنچه رنگى نداشته باشد، شفاف است و رنگ پشت خود را نشان مى‌دهد. عده‌اى ديگر گفته‌اند دليل اين امر وجود سوراخ‌هاى مستقيم در شيشه است كه شعاع خارج شده از چشم‌ ٤٩٠ از آن‌ها عبور كرده و با شيى مرئى تلاقى پيدا مى‌كند. در تعليم اول گفته شده است:

اگر حس به تنهايى مى‌توانست اين سوراخ‌ها را درك كند، در آن صورت عقل مى‌توانست حكم كند كه علت رؤيت شيى رنگين، سوراخ‌ها هستند، و اين‌كه ابصار از طريق نفوذ نور چشم در اين سوراخ‌ها صورت مى‌گيرد، و اين نظريه را عقل مى‌پذيرفت، هرچند بعد از آن هم باز بحثى باقى مى‌بود و آن بحث اين بود كه: آيا اين سوراخ‌ها خالى هستند يا هوا در آن‌ها وجود دارد، و اگر در آن‌ها هوا وجود دارد آيا هواى اين سوراخ‌ها مؤدى به رنگ مى‌شوند، يا اين‌كه نور چشم از آن سوراخ‌ها به طرف شيى مرئى نفوذ مى‌كند؟ و به‌طور كلى اگر ابصار از طريق نفوذ چيزى در سوراخ‌ها مى‌بود، و حس اين امر را تميز داده و درك مى‌كرد، عقل مى‌توانست در مورد ابصار حكم كند كه سبب ابصار اتصال بين چشم و شيى مرئى به واسطه‌ى شعاع است، نه شفافيت شيشه از آن حيث كه رنگ ندارد، و در اين صورت اين علم به كمك حس حاصل مى‌شد، نه اين‌كه حس آن را حاصل كرده باشد، بلكه عقل حس را به عنوان مبدئى براى تجربه اخذ مى‌كرد. ٤٩١

(٥٨٥) ثم قيل إنه لا يصح أن يظنّ أن مبادئ المقاييس كلها متفقة: أما أولا فإن المقاييس منها منتجة للكاذبة، و يجب أن تكون مقدماتها كاذبة؛ و منها منتجة للصادقة- و هى و إن كانت قد يجوز أن تكون مقدماتها كاذبة فذلك إنتاج يقع منها لا بالذّات بل بالعرض. و