فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣٩٤ - مبحث پايانى مرورى بر مباحث گذشته و نتيجهگيرى

كسانى كه شرايط و اهليت تكليف ندارند مانند كودكان از مسؤوليت در برابر اعمالشان معاف مى‌باشند و منظور از مسؤوليت به مفهوم تكليف و كيفرى آن مى‌باشد افراد غير مكلف چون مكلفان در مسؤوليت مدنى (ضمان) مشترك هستند مگر آنكه براساس قاعده تقدم سبب بر مباشر نقش غيرمكلف صرفاً مباشر فاقد اختيار و يا اختيار مقهور باشد.

اعمال خلافى كه از كودكان صادر مى‌شود قابل مؤاخذه نيست و حتى مجازاتهايى چون قصاص از آنها ساقط مى‌باشد. در نصوص اسلامى از فقدان مسؤوليت اشخاصى چون كودكان، به «رفع القلم» تعبير شده است: «رفع القلم عن ثلاثه: عن الصبى حتى يحتلم و عن‌المجنون حتى يفيق و عن‌النائم حتى يستيقض» [١] معنى رفع القلم آن است كه (گفتار و عمل اين سه گروه فاقد اثر حقوقى و معاف از مجازات باشد).

فقهايى چون شيخ طوسى (ره) و علامه حلى (ره) به استناد اين حديث معاملات صبى را باطل شمرده‌اند. هرچند با توجه به توجيهى كه شيخ انصارى (ره) از حديث مزبور به عمل آورده آن را چنين تفسير نموده كه صبى، در معاملات خود استقلال ندارد و اگر بدون اذن ولى به انعقاد قراردادى مبادرت بورزد مشمول حديث رفع‌القلم خواهد بود [٢] در حديث ديگر از اميرمؤمنان (ع) فرمود: «المجنون والمعتوة‌الذى لا يفيق و الصبى الذى لم يبلغ عمد هما خطأ يحمله العاقله و قد رفع عنهما القلم» [٣] (مجنون و كسى كه عقل خود را از دست داده تا حالشان بهبود نيابد و كودك تا به سن بلوغ نرسد هرگاه مرتكب عملى شود كه موجب ديه است، بر عهده عاقله خواهد بود. زيرا اين دو، مرفوع القلم مى‌باشند و خود متحمل مجازات عملشان نمى‌شوند و از آنجا كه خون شخص كشته شده نيز به هدر نمى‌رود ديه چنين قتلى بر عهده عاقله خواهد بود).

[١] . رك: عاملى، وسائل‌الشيعه، ج ١٩، ص ٦٦ و ٣٠٧.

[٢] . رك: شيخ انصارى، المكاسب، ج ١، ص ٣٣٧، چ قم (اسماعيليان)، طبع سوم، ١٣٧٤.

[٣] . رك: شيخ حرعاملى، همان و شيخ انصارى، همان، ص ٣٣٩.