فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٥١ - نظريه شيخ انصارى

نظريه علامه حلى

علامه حلى (ره) كه از طرفداران نظريه ملازمه بين حكم عقلى و حكم شرعى است ضمن اعتراف به دلالت آيه تعذيب [١] بر نفى ملازمه در صدد حل اشكال تعارض قرآن (آيه تعذيب) با حكم عقلى در مورد ملازمه برآمده مفاد آيه تعذيب را دليل ظاهرى و مفاد حكم عقل بر ملازمه را دليل قطعى دانسته و قائل به لزوم تأويل ظاهر آيه به حكم عقل شده است. وى در كتاب

تهذيب

چنين نتيجه گرفته است: دلالت آيه تعذيب بر نفى ملازمه از باب دلالت ظاهرى است و حكم عقل بر ملازمه قطعى است و ظاهر با قطع از ميان مى‌رود و سرانجام بايد مورد آيه تعذيب را به غيرمستقلات عقليه كه در آن ملازمه وجود دارد تشخيص داد. [٢]

شيخ انصارى (ره) در كتاب مكاسب پس از نقل نظريه علامه حلى با عبارت: «محقق قمى نيز از علامه حلى پيروى نموده» به ديدگاه مؤلف كتاب قوانين اشاره نموده است. [٣]

محقق قمى مؤلف كتاب هداية‌المسترشدين و صاحب فصول از اصوليين متأخر از طرفداران جدى نظريه ملازمه حكم عقل و حكم شرع محسوب مى‌شوند كه بحش قابل توجهى از كتب اصولى خود را به اين مسأله اختصاص داده‌اند لكن با وجود اين، به اعتقاد محقق قمى، كسانى كه به طور غيرمتعارف علم قطعى براى آنها حاصل مى‌شود نمى‌توانند به حكم عقل قطعى و علم جزمى خود اكتفا نمايند و بايد به طرق متعارف عمل نمايند. [٤] به همين روال اكثر فقها شك كثيرالشك و قطع و علم كسى را كه از ميزان عادى خارج شده باشد بى‌اعتبار شمرده‌اند. [٥]

نظريه شيخ انصارى

نظريه شيخ انصارى (ره) در مسأله حجيت قطع بايد بيانگر روشن‌ترين تفسير در تجزيه و تحليل ملازمه بين حكم عقلى و حكم شرعى شمرد وى پس از نقل دلايل

[١] . (وَ مٰا كُنّٰا مُعَذِّبِينَ حَتّٰى نَبْعَثَ رَسُولاً) سوره اسرا، آيه ١٥.

[٢] . الانظار التفسيريه، ص ٦٠٦.

[٣] . همان.

[٤] . همان، ص ٦٠٧.

[٥] . رك: كاشف‌الغطاء، كشف الغطاء، ص ٦١، چ سنگى.