اگر قرآن در تشخيص اين موارد به عقل اعتماد نمى‌نمود و آنها را براى عقل بشرى قابل درك نمى‌دانست ذكر اين عناوين و ساير استدلالهاى عقلى در قرآن بى‌فايده بود.

اطلاق و عمومى كه در اين آيات به چشم مى‌خورد خود دليل كليت قاعده ملازمه است و اگر در يك مورد بتوان در شمول و عموم آيه‌اى ترديد روا داشت در جمع و با ملاحظه انبوه اين آيات مى‌توان به كليت قاعده ملازمه پى برد.

با وجود اين، مى‌توان در استدلال به اين گونه آيات مناقشه نمود: قرآن در اين آيات عقل را به داورى مى‌طلبد و مفهوم آن، چنين نيست كه به طور عام بر استنتاج عقلى صحه گذارده شود بلكه معنى آن چنين است كه چون مفاد اين آيات منطبق با واقع است عقل الزاماً بايد آن را درك و قبول نمايد. به اين ترتيب كه خدا طيبات واقعى را حلال و خبائث واقعى را حرام و عدل و احسان حقيقى را امر و هرآنچه را كه فحشاء و منكر است منع نموده است و عقل بايد در اين امور تأمل كند و آن گونه كه در واقعيت است آنها را درك نمايد و حكم شرع را بپذيرد. لكن اگر در موردى نتوانست طيب، خبيث، عدل، فحشاء و منكر بودن را تشخيص دهد ناگزير بايد تعبداً از شرع تبعيت نمايد.

در روايات متعدد نيز بر اين اصل تأكيد شده كه هر فعلى كه انسان را به سعادت نزديك و از آتش دور مى‌سازد در شرع بدان امر شده و هرآنچه كه انسان را از بهشت سعادت دور مى‌كند شرع از آن نهى نموده است [٣] و نيز عاقل مرتكب كار قبيح نمى‌شود. [٤]

فهم پيش‌فرض امكان درك عقلانى قبل از بيان حكم شرعى از اين روايات كار

[١] . (وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى اَلْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ) سوره آل‌عمران، آيه ١٠٤.

[٢] . (إِنَّ الله يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ اَلْإِحْسٰانِ‌... يَنْهىٰ عَنِ اَلْفَحْشٰاءِ وَ اَلْمُنْكَرِ) سوره نحل، آيه ٩٠.

[٣] . در خطبه حجة‌الوداع آمده: «الا ما من شى يقربكم الى الجنة و يبعدكم عن النار الا وقد امر الله تعالى‌به...» رك: مجلسى، بحارالانوار، ج ٢، ص ٧١.

[٤] . «القبيح لاهله فان لكل شى اهلاً» رك: وسائل الشيعه، ج ٢، ص ٩٧٥.