قالب متغيّر خطبه‌ها ديده شده است و مضمون و محتواى خطبه‌ها بر عهده امام نهاده شده است كه به تناسب شرايط موجود و با توجه به مصلحت اسلام در زمان و مكان و شرايط حاكم و جوانب مختلف امور در مسائل مادى و معنوى حيات فردى و اجتماعى مسلمانان سخن بگويد.

صدوق (ره) به نقل از فضل بن شاذان از امام على بن موسى الرضا (ع) نقل مى‌كند: [١] «در روز جمعه خطبه بدان جهت مقرر گرديد كه اين روز صحنه عمومى مشاركت مردم است شرع مقدس خواسته است امرا و رؤساى مسلمانان در اين روز به موعظه مردم همت گمارند و آنان را به اطاعت از شريعت اسلام ترغيب نمايند و از ارتكاب معصيتها نهى كنند و آنان را از تصميمات خود در زمينه مصالح دينى و دنيايى آگاه گردانند و حوادث جديد، سودمند و زيانبارى كه اتفاق افتاده را به آنان گزارش دهند. علت آنكه دو خطبه مقرر گرديده آن است كه امام در يكى، حمد و ثناى الهى گويد و مراتب تقديس و عبوديت بجاى آورد و در ديگرى به نيازهاى جامعه اسلامى بپردازد و كمبودها، هشدارها و خواسته‌ها را مطرح سازد و اوامر و نواهى دولت را به آنان اعلام كند و هر آنچه مصلحت است بازگو نمايد».

در چند جاى اين روايت به گونه‌هاى مختلف به نقش عنصر مصلحت در مراسم عبادى سياسى جمعه تصريح گرديده و به رابطه آزاد گذارده شدن محتواى خطبه نماز جمعه و متغيرهاى زمان و مصلحتهاى سيّال اشاره شده است.

تفكيك امور عبادى محض از مسائل اجتماعى و سياسى در دو خطبه، گوياى نوعى اصالت دادن به بعد سياسى اين مراسم و اهتمام برابر دو نوع نياز مبرم جامعه اسلامى مى‌باشد.

دقت و بررسى در جزء جزء مراسم حج نيز اين نوع ديد دوگانه را به وضوح نشان مى‌دهد و در جاى جاى آن مصلحت دنيايى و سياسى در كنار مصلحت عبادى و

[١] . رك: علل الشرايع، ج ٢، ص ٤٨: «انما جعلت الخطبة يوم الجمعة لان الجمعه مشهد عام فاراد ان يكون‌الامير سبب الى موعظتهم و ترغيبهم فى الطاعة و ترهيبهم من المعصية و ترقيفهم على ما اراد من مصلحه دينهم و دنياهم و يجزهم بما يرد عليهم من الافاق من الاحوال التى فيها المضره و المنفعه و انما جعلت خطبتين ليكون واحدة للثناء على الله و التحميد و التقديس لله عزوجل و الاخرى للحوائج و الاعذار و الانذار و الدعا لما يريد ان يعلمهم من امره و نهيه و ما فيه الصلاح».