٧. اصول مذهب: از آنجا كه فقه شيعه متكى بر مذهب اهل بيت (ع) است، ناگزير فهم صحيح آن نياز به درك درست از مذهب اهل بيت (ع) دارد و از سوى ديگر بنا بر تأكيد ائمه (ع) بر دشوارى فهم امر و طريقه اهل بيت (ع) كه فرمود: «امرنا صعب مستصعب لايعرفه الا ملك مقرب او نبى مرسل او عبد امتحن الله قلبه للايمان» [١] شناخت درست از مذهب اهل بيت (ع) نيازمند به تعقل و تأمل ويژه است.

هرچند در بيشتر موارد اين نوع تأمل و تعقل به حوزه‌هاى كلامى مرتبط مى‌شود مانند آنچه كه شيعه برخلاف مذاهب فقهى اهل سنت، پيامبر (ص) و امامان (ع) را بى‌نياز از اجتهاد ظنى مى‌دانند [٢] و حتى در صورت وقوع چنين امرى آنها را از خطا مبرا مى‌شمارند [٣] و در برخى موارد مستقيماً با مسائل فقهى سر و كار دارد مانند ترتيب سلسله ابلاغ احكام از اجمال تا تفصيل كه به اعتقاد فقهى سلسله، تبيين شريعت در سه مرحله انجام پذيرفته است: نخست با آيات قرآن و سپس با سنت نبوى (ص) و در مرحله سوم، تبيين توسط امامان معصوم (ع) [٤] .

از اين رو معاصران امامان معصوم (ع) نيازى به اجتهاد نمى‌ديدند و فقه اجتهادى شيعه با آغاز غيبت كبراى امام عصر (ع) تدوين گرديد و پيش از آن به اعتقاد شيعه دوران نص تلقى شده است [٥] .

فقه شيعه هرچند مبتنى بر عصمت امامان (ع) و قداست اطاعت، برانگيز اهل بيت (ع) متكى است لكن كاربرد عقل در حوزه فقه قابل قبول تلقى شده است و به همين دليل فقيه جامع‌الشرايط با وجود نداشتن مقام و منزلت معنوى و قدسى امام معصوم (ع) در زمان غيبت كليه اختيارات حكومتى او را در اختيار دارد و جمعى از فقهاى شيعه اين منزلت را براى فقيه با دليل عقلى نيز به اثبات رسانده‌اند.

عقل در فقه شيعه به دو صورت مورد توجه قرار گرفته است:

[١] . رك: مجلسى، بحارالانوار، ج ٢، ص ١٩٥.

[٢] . رك: علامه حلى، مبادى الاصول، ص ١٧، و تهذيب الاصول، ص ١٠٠، و مظفر، اصل الشيعة و اصولها، ص ١١٤.

[٣] . رك: محقق حلى، معارج الاصول، ص ١١٨.

[٤] . رك: بحرالعلوم، مصابيح الاصول، ص ٤، و اصل الشيعة و اصولها، ص ١١٢.

[٥] . رك: شهيد صدر، معالم الجديد، ص ٥٥.