فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٥٢ - نظريه شيخ انصارى

مخالفان حجيت عقل مى‌نويسد: «آنچه كه به نظر مى‌رسد و با نظر اكثر صاحب‌نظران وفق مى‌دهد آن است كه هر نوع حكم قطعى كه از دلايل عقلى كشف شود هيچ دليل نقلى نمى‌تواند با آن معارض باشد و اگر دليل نقلى به ظاهر با آن مخالف باشد ناگزير از تأويل دليل نقلى معارض مى‌باشيم (در صورتى كه نتوانيم آن را كنار بگذاريم) و اگر از دليل نقلى قطع حاصل شد ديگر جايى براى دليل قطعى عقلى نخواهد ماند و اگر يافت شد بايد گفت دليل عقلى مفروض شكل برهان را دارد نه آنكه برهانى باشد. لكن امور بديهى و قطعى در نقليات بسيار اندك است و در هيچ مورد با دليل قطعى عقلى معارضه ندارد.»

شيخ انصارى (ره) بصراحت در احكام عقلى كه به طور قطع به دست آمده نياز به وساطت شرع را نفى نموده و در مواردى كه عقل به طور قاطع عدم رضايت شارع را از ترك نموودن عملى و يا به جاى آوردن فعلى را كشف نموده باشد معتقد است كه عقل در چنين مواردى به وساطت تبليغ توسط وحى و رسالت نياز ندارد و سپس در مقام تنازل از اين سخن مى‌نويسد:

«اگر نياز به وساطت محبت شرعى را بپذيريم اين اصل چيزى از اعتبار حكم عقلى را كم نخواهد كرد. زيرا با علم به ابلاغ همه احكام لازم «مفاد خطبه حجة‌الوداع پيامبر (ص)» در حقيقت معنى حكم عقلى كشف از ابلاغ آن توسط شرع خواهد بود.» [١]

محقق انصارى پس از اين سخن به طور كلى همه ادله نقلى مخالف با اين اصل را مردود و يا لازم‌التاويل مى‌شمارد و در پايان راه سوءاستفاده از اين نظريه عملى را با عبارت زير مسدود مى‌نمايد:

«انصاف آن است كه اكتفا نمودن به عقل در مواردى كه مربوط به مناط احكام و علل‌الشرايع است و استناد به كشف عقلى آنها براى اثبات احكام شرعى راهى بس خطرناك مى‌باشد كه مى‌تواند در اكثر موارد عقل را به خطا وادارد. از اين رو است كه

[١] . رك: فرائدالاصول، ص ٢١.