فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٠٥ - مبحث چهارم مصلحت در احكام امتنانى

رعايت مصلحتهاى امتنانى در قانونگذارى بستگى به شرايط اجتماعى و مقتضيات زمان و مكان دارد و مى‌توان از وجود آن در احكام شرعى به عنوان يك الگو در قوانين مصلحتى استفاده نمود.

ب - مصلحت امتنانى در عمل به امارات ظنى: حجيت امارات ظنى چه از نظر شريعت اسلام و چه در ديدگاه عرف و رفتار عقلايى هميشه بدان دليل نيست كه اين امارات شخص مكلف و مشمول را به واقعيت رهنمون مى‌شوند. خطاى امارات ظنى از هيچ ايده‌اى به دور نيست و همواره در زندگى عرفى و عادى هم شاهد خطاى برخى از امارات ظنى هستيم ولى هيچ‌گاه اين خطاها موجب بى‌اعتبارى اين امارات و طرق ظنى نمى‌شوند، دليل اين مبناى عقلايى آن است كه شرع و عقل در عمل به امارات ظنى مصلحتى مى‌يابند كه رعايت آن از مفاسد خطاى اجتماعى اين امارات بيشتر است.

ج - مصلحت امتنانى در قواعد فقهى: فقهاى شيعه قواعدى چون «صحت»، «نفى سبيل»، «لا ضرر» و «لا حرج» را امتنانى دانسته [١] و آنها را بر عمومات احكام ديگر مقدم دانسته و ضرر موجود در حكم ضررى يا حرجى و يا توأم با سبيل را قابل تدارك با مصلحت حاصل از نفس عمل نشمرده‌اند [٢] و بدين وسيله مصلحت امتنانى را اقوى از مصلحت نفس عمل محسوب نموده‌اند.

رعايت مصلحت امتنانى در قواعدى چون «نفى عسر و حرج» موجب گرديده كه برخى از فقهاى محقق در شمول قاعده نسبت به مواردى كه حكم اولى براى جمعى مشقتبار ولى براى جمعى ديگر سهل و آسان باشد و نفى حكم از دسته دوم ترديد نمايند و آن را مصداق مصلحت امتنانى ندانند. [٣]

د - مصلحت امتنانى رفع القلم [٤] : كودك را بويژه در سنين نزديك بلوغ كه گاه در اوج فراگيرى و بارورى هوش است نمى‌توان غيرمسؤول شناخت، موظف نمودن كودك

[١] . رك: امام خمينى، همان، ج ٣، ص ١٠٧ و ٤١٤.

[٢] . رك: شيخ انصارى، همان، ج ٢، ص ١٣٣-١٣٤.

[٣] . رك: محقق نائينى، تقريرات، ج ٢، ص ٢٩.

[٤] . رك: سيد محسن حكيم، حقائق الاصول، ج ٢، ص ٣٤٢.