فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٣١٩ - 11 ملاك مشقت در اجر

قابل انكار نيست كه تحمل مفسده مشقت و ضرر در اين موارد خود مصلحتهايى هر چند اخروى در بر دارد لكن در حد خود نوعى محدوديت را بر عامل مصلحت ايجاب مى‌كند كه مطلق گرايى را در مصلحت انديشى محدود مى‌سازد.

ماهيت اعمال مشقت بار خلاف امتنان و به دور از شفقت نسبت به مكلفان و در نتيجه بر خلاف مصلحت است و با اين حال، بر اساس آن برخى تكاليف شكل مى‌گيرد به ويژه در مواردى كه اهدافى چون ايثار و وفاى به عهد و امثال آن مد نظر قرار گيرد.

[١] ١. ملاك مشقت در اجر

رواياتى مانند «افضل الاعمال احمضها» ملاك ديگرى بجز مصلحت را در ارزيابى اعمال مطرح مى‌سازد كه مفاد آنها قانون گذارى بر اساس معيار اجر بيشتر به خاطر تحمل مشقت بيشتر مى‌باشد. از اين رو برخى معيار اجر را ميزان مشقت دانسته‌اند١.

حديث: «اجرك على قدر نصبك» هر چند قابل بحث و مناقشه است [٢] لكن با توجه به مفاد آيه (وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْس [٦] [٤] ٨;انِ إِلاّٰ مٰا سَعىٰ)‌ [٣] مى‌توان به ميزان تأثير مشقت در ارزيابى اعمال از ديدگاه اسلام پى برد.

به هر حال مشقت عنصر ديگرى است كه بجاى مصلحت مى‌تواند در حكم سازى مؤثر افتد و اين تأثير هنگامى شفاف‌تر به نظر مى‌رسد كه خلاف مصلحت بودن مشقت مورد توجه قرار گيرد. اين نكته يعنى خلاف مصلحت بودن مشقت را مى‌توان از ادله امتنانى مانند: «نفى حرج»٤ و «نفى ضرر» [٥] و «حديث رفع»٦ به دست آورد.

اگر رفع حكم در موارد مذكور به خاطر برداشتن كلفت و مشقت از انسان،

[١] . رك: دكتر محمد رمضان البوطى، ضوابط المصلحة فى الشريعة الاسلاميه، ص ٩٢.

[٢] . همان، ص ٩٦.

[٣] . سوره نجم، آيه ٢٩.

[٤] . (مٰا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي اَلدِّينِ مِنْ حَرَجٍ‌).

[٥] . «لاضرر و لا ضرار فى الاسلام».

[٦] . «رفع عن امتى تسعه....».