فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٩١ - مبحث دوم ديدگاه عقل در استكشاف مصالح

اعتقاد راسخترى به حقانيت اسلام پيدا كنند و يا مبين اين نكته بود كه دين چه انتظاراتى را بر آورده مى‌كند و سؤال كنندگان درصدد آن بودند كه كار آئى دين را در حوزه احكام شرعى مورد سنجش قرار دهند و مطمئن شوند كه دين، نيازهاى فراوانى را در زندگى بشر تأمين مى‌نمايد.

انتظار از دين در حقيقت پيش فرض همه سؤالاتى است كه در زمينه فلسفه احكام در حضور ائمه (ع) مطرح مى‌شده است و بى گمان انتظار از دين با گذشت زمان و تحولات زندگى و بروز نيازهاى جديد، بيشتر و گسترده‌تر مى‌گردد. آيا امروز هم مى‌توان انتظار از دين را، در قالب نيازهاى جديد جامعه كنونى مطرح و به پاسخ مطلوب رسيد؟

٩. بيشترين نصوص مربوط به فلسفه احكام به عصر آغاز شكوفايى علوم و فرهنگ اجتماعى و دوران بنيانگيرى تمدن اسلامى يعنى امام هفتم (ع) بويژه دوره امام هشتم (ع) مربوط مى‌شود كه آشنايى با فلسفه و علوم، مسلمانان را به تجزيه و تحليل فلسفه احكام برانگيخت و اين حركت از طرف ائمه (ع) مردود و مورد نكوهش قرار نگرفت و چنانكه قبلاً اشاره كرديم ائمه (ع) با پاسخهاى صريح به اين نياز فكرى حركت جديد را در فهم شرعيت سرعت مى‌بخشيدند.

مبحث دوم: ديدگاه عقل در استكشاف مصالح

بر اساس اعتقاد به حسن و قبح عقلى ترديدى نيست كه عادلانه بودن احكام شريعت به معنى آن است كه همه احكام در جهت منافع عمومى و مصالح مردم تشريع گرديده است. از نظر عقل، عدالت در رعايت مصلحت عمومى شكل مى‌گيرد و به همين دليل مقررات عادلانه بايد همراه با مساوات از يك سو و توازن و تعادل در درون خود باشد. به عنوان مثال، عدم مساوات در ارث دختر و پسر به دليل توازنى كه بين اين حكم و الزام زوج به نفقه زوجه شده عادلانه تلقى مى‌گردد.

در فقه شيعه عليرغم اعتقاد به اصل عدالت و نقش زير بنايى آن در شريعت