فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٥٣ - نظريه اخباريين

در روايت بويژه روايت ابان [١] در مورد بهره‌ورى از عقل در سنجش احكام شرع هشدار داده شده است.» [٢]

نظريه اخباريين

اكثر اخباريين عليرغم رد حجيت عقل و اعتقاد به عدم ملازمه حكم عقل و شرع حكم عقل را در فهم نصوص روايى حجت دانسته و سخت بر آن دل بسته‌اند و به اين ترتيب حكم عقلى به دست‌آمده از مقدمات و ادله عقلى را مردود شمرده و آن را به دليل كثرت اشتباه عقل در استدلالهاى خود بى‌اعتبار دانسته لكن حكم عقلى به دست آمده از نصوص را معتبر و مقبول شمرده‌اند در حالى كه اگر در احكام عقلى مستند به مقدمات عقلى امكان خط وجود دارد در مورد احكام عقلى ناشى از نصوص شرعى نيز چنين امكانى همواره به وقوع پيوسته است. [٣]

استرآبادى از سران اخباريين در كتاب الفوائد المدينه ضمن تأييد عقل تجربى، عقل برهانى را تخطئه نموده و علم منطق را فاقد قانون و قاعده مشخص براى ارزيابى عقل برهانى دانسته است و سپس با اين جمله نتيجه‌گيرى از نظريه خود را به پايان برده است: «با تمسك به نصوص اهل بيت (ع) مى‌توانيم از خطا مصون بمانيم در حالى كه با تمسك به غير نص، چنين مصونيتى نخواهيم يافت». [٤]

محدث بحرانى در مقدمات كتاب الحدائق الناضره ضمن تعديل نظريه استرآبادى و قبول عقل نظرى بديهى، بى‌اعتبارى دليل عقلى در مواردى تأكيد نموده است كه از جمله آنها تعارض دو دليل عقلى و دو دليل عقلى و نقلى است. وى در مورد اول در صورت موافقت يكى از دو دليل عقلى با دليل نقلى، دليل عقلى معارض را بى‌اعتبار شمرده و در صورت دوم دليل نقلى را بر دليل عقلى حاكم دانسته است و سرانجام عقل فطرى خالص از شوائب اوهام را كمياب لكن حجت دانسته و رد آن را با نص، محل اشكال شمرده است. [٥]

[١] . رك: وسائل‌الشيعه، ج ١٨، ص ١٥٠.

[٢] . رك: فرائدالاصول، ص ٢١.

[٣] . رك: شيخ انصارى، فرائدالاصول، ج ١، ص ١٥، چ قم، مؤسسة‌النشر الاسلامى.

[٤] . فرائدالاصول، ص ١٦.

[٥] . همان، ص ١٧-١٨.