فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٥٠ - نظريه شيخ طوسى

تحقيق براى يافتن احكام شرعى از طريق معهود يعنى نصوص قرآنى و روايى باز مى‌دارد و حداقل آنها را در اجتهاد و استناد به ادله لفظى سست‌قدم مى‌نمايد و بتدريج عقل جاى وحى را گفته و به جاى تحمل زحمت مراجعه به ادله شرعى با كنكاش عقلى به استكشاف احكام الهى مى‌پردازند. برخى اين مسأله را هم‌تراز با كفايت تقليد در مسائل اعتقادى دانسته و مدعى شده‌اند كه اغراء به جهل و مفاسد ناشى از تقليد در مسائل اعتقادى بمراتب بيشتر از آثار منفى عقل‌گرايى در استنباط احكام شرعى است. زيرا موافقان نظريه ملازمه معمولاً مورد بحث را به غيرمنصوص اختصاص مى‌دهند.

شيخ طوسى (ره) راه حلى را در اين مسأله ارائه مى‌دهد كه هرچند ارتباط مستقيم با موضوع ملازمه ندارد لكن مى‌تواند در حل مشكل مربوط به مسأله ملازمه نيز مفيد باشد.

وى در كتاب عدة‌الاصول مى‌نويسد: بسنده نمودن به تقليد در مسائل اعتقادى هنگامى مى‌تواند عذر عقلى محسوب شود كه شخص پس از تحقيق و تفحص و تلاش لازم و حتى تحمل مشقت سفر ممكن و به دست آوردن مطالب و نظريه‌ها به دليل عقلى قانع‌كننده نرسد و ناگزير از تقليد گردد و تا چنين علمى براى اكتفا نمودن به تقليد براى شخص حاصل نشده بايد از طريق استدلال عقلى در مسائل اعتقادى به ايمان برسد. [١]

اين استدلال در مورد اكتفا به عقل در كشف حكم شرعى نيز صادق مى‌باشد و مفهوم آن چنين خواهد بود كه اكتفا به حكم عقلى هنگامى ميسر است كه جستجوى لازم براى يافتن حكم شرعى از طرق شرعى به عمل آمده و نصوص قرآنى و روايى مورد تحقيق و بررسى قرار گرفته باشد.

[١] . رك: شيخ طوسى، عدة‌الاصول، ج ٢، ص ١١٣.