فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ٢٤٥ - مبحث سيزدهم نگاهى به ملازمه از ديدگاه نصوص

تخطئه نموده و از پيش، تكليف حالت تعارض را تعيين و به ملازمه حكم شرع و عقل خط بطلان كشيده‌اند.

از آياتى كه در اين زمينه مورد استدلال قرار گرفته [١] مى‌توان به يك مورد اشاره نمود: (وَ عَلَى اَلَّذِينَ ه [٦] [٤] ٨;ادُوا حَرَّمْنٰا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَ مِنَ اَلْبَقَرِ وَ اَلْغَنَمِ حَرَّمْنٰا عَلَيْهِمْ‌...) [٢] مفاد اين آيه نشان مى‌دهد كه خوردن چربيها در واقع دليلى بر تحريم نداشته لكن خداوند به خاطر ستم‌پيشكى بنى‌اسرائيل آن را بر اين قوم تحريم نمود. بويژه بر اساس تفسيرى كه از ابن عباس نقل شده كه آيه به اين معنى است كه (چون بنى‌اسرائيل تكاليف را سخت گرفتند خداوند نيز درباره آنها سختگيرى نمود.) [٣]

با دقت در مفاد آيه حتى بنا بر تفسير محكى از ابن عباس روشن مى‌شود كه سهل‌انگارى و استفاده از حيله‌هاى فراز از مسؤوليت از جانب بنى‌اسرائيل كه قرآن از آن به ظلم تعبير مى‌كند مصلحت جديدى به وجود آمده كه بر اساس آن سختگيرى در ايجاد مسؤوليتهاى بيشتر حتى از نظر عقلى نيز موجه تلقى مى‌شده است و فرضاً تناول چربيها هرچند فى‌حد نفسه حرام و مفسده‌دار نبوده لكن در شرايطى كه بنى‌اسرائيل به سر مى‌برده، مصلحت در تحريم آن بوده است و اين نوع قانونگذارى نه تنها از نظر شرع بلكه با دليل عقلى نيز موجه شمرده مى‌شود.

از جمله روايات متعددى كه در نفى ملازمه بين شرع و عقل مورد استناد قرار گرفته٤ به بررسى يك روايت در اينجا بسنده مى‌كنيم: امام باقر (ع) خطاب به جابر فرمود: «ليس شىء ابعد من عقول الرجال منه» [٥] اين تعبير رسا بيانگر آن است كه نبايد انتظار داشت كه هرچه از شرع و وحى رسيد بتوان آن را از نظر درستى و نادرستى با عقل سنجيد و مفهوم اين سخن آن است كه بين حكم شرع و حكم عقل ملازمه‌اى وجود ندارد و روايات بطلان قياس٦ نيز در همين راستا و بر همين مضمون دلالت دارند.

[١] . سوره اعراف، آيه ١٥٧، سوره آل‌عمران، آيه ٤، سوره نحل، آيه ١٩٠، و سوره لقمان، آيه ١٧.

[٢] . سوره انعام، آيه ١٤٦.

[٣] . رك: طبرسى، مجمع‌البيان، ج ١، ص ١٣٦.

[٤] . رك: مجلسى، بحارالانوار، ج ٧، ص ٩٦.

[٥] . هيچ چيزى چون قرآن از عقلهاى مردم به دور نيست، رك: الميزان، ج ٣، ص ٨٩.

[٦] . رك: الكافى، ج ٧، ص ٢٩٩.