فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٨٨ - 1 مصلحت و حسن و قبح عقلى

مهمتر و مؤثرتر دشوار مى‌سازد. از اين رو بجاى پرداختن به بررسى تطبيقى شايسته آن است كه به تحليل اجمالى هر كدام از عوامل فوق بسنده كنيم و ارزيابى نهايى را به نتيجه اين بررسى موكول نماييم.

با وجود اين، تذكر يك نكته قبل از اين بررسى لازم است كه در جامعه اسلامى شرع، عقل، علم و تجربه، عمده‌ترين مبانى كشف مصلحت بوده و دولت (امامت) مسؤوليت تشخيص مصلحت را بر عهده دارد و به همين دليل مصلحت حفظ نظام اسلامى و پاسدارى از موجوديت دولت - امامت بالاترين مصلحتى به شمار مى‌رود كه بايد قبل از هر مصلحتى حفظ و مورد حمايت و رعايت قرار گيرد.

اينك به طور اختصار به بررسى كوتاهى در زمينه هر كدام از عوامل يا مبانى تشخيص يا كشف مصلحت مى‌پردازيم:

[١] . مصلحت و حسن و قبح عقلى

مصلحت در نگاه كلامى ريشه در بحث حسن و قبح عقلى و جدال متكلمان در مسأله جبر و اختيار دارد. آنان كه اصل حسن و قبح عقلى افعال انسان را پذيرفته‌اند اصل مصلحت را در روند زندگى اجتماعى مبناى حيات عقلانى انسان قرار داده و مصلحت عقلى را پايه عدالت شمرده‌اند.١

در اين نگاه، عقل به عنوان دريچه نيمه باز ولى مستقل به روى واقعيتهاى عينى در زمينه مصحت و تشخيص آن تقديس مى‌شود و تشخيص مصلحت توسط عقل گرچه مانند دريچه واقع نماى كامل وحى پذيرفته نيست و گاه سخن از موجبه جزئيه بودن احكام عقلى در تشخيص خوب و بد و بايد و نبايد به ميان مى‌آيد. [٢]

لكن در هر حال حقانيت عقل در شناخت مصلحت به عنوان اصلى انكار ناپذير پذيرفته مى‌شود و به همين دليل گاه از وحى به عنوان مكمل عقل ياد مى‌گردد.

ديد كلامى در استقلال عقل در شناخت خوب و بد و نيز در تشخيص و كشف بايدها و نبايدها زمينه ساز قاعده اصولى تلازم حكم عقل و حكم شرع در ميان فقها

[١] . رك: استاد شهيد مطهرى (ره)، عدل الهى، ص ١٧ و ٦٠.

[٢] . رك: سيد احمد صفايى، علم كلام، ج ٢، ص ٩.