بدون ترديد تأليف قلبها در مورد هر دو گروه كفار و مسلمانان متحقق مى‌گردد، الا اينكه «مؤلفة قلوبهم» در زمان پيامبر اكرم (ص) كسانى بودند كه به آنها از زكوة و از غير زكوة بيشتر از ديگران داده مى‌شد و آنها به ظاهر از كفار نبودند و اظهار اسلام مى‌كردند ولى از نظر ايمان ضعيف بودند و در ميان قوم خويش از اشراف و بزرگان محسوب مى‌شدند مانند: ابو سفيان و اقرع و عينيه و امثال آنها، ابن جنيد در اين مورد گفتار مشابهى دارد مى‌گويد: پيامبر اكرم (ص) اينان را خوب مى‌شناخت كه به زبان اظهار دين مى‌كنند و مسلمين و پيشوايان را كمك مى‌كنند و جز قلبشان با آنان هستند.

در فقه شيعه [١] «مؤلفة قلوبهم» شامل كسانى نيز مى‌شود كه به اسلام گرويده‌اند ولى بيم آن مى‌رود كه از اسلام دورى گزينند، امام با دادن سهمى از زكوة دل آنان را به دست مى‌آورد تا به دينى كه گرويده‌اند دلگرم و پايبند باشند و از اين راه شك از دل آنان ريشه كن مى‌گردد. بنابر اين نظريه «مؤلفة قلوبهم» شامل هر دو گروه زير مى‌شود: كفارى كه مقصود تأليف قلوب آنها براى جهاد است و مسلمانانى كه ضعيف العقيده مى‌باشند و اختصاص به يك گروه معين ندارد. [٢]

در مقابل اين نظريه ديدگاه ديگرى است كه «مؤلفة قلوبهم» را شامل كفار نمى‌داند. زيرا اين عنوان در آيه زكوة اختصاص به مسلمانان ضعيف‌العقيده‌اى دارد كه با دادن زكوة شايد ايمانشان قويتر گردد و به يارى مسلمين بشتابند. [٣]

شايد دليل اين نظريه آن باشد كه در بسيارى از احاديثى كه در زمينه تفسير «مؤلفة قلوبهم» وارد شده و ما قسمتى از آنرا بعداً ذكر خواهيم نمود تنها از گروه مسلمانان «مؤلفة قلوبهم» ياد شده و همين روايات است كه نارسايى نظريه اول را نيز كه «مؤلفة قلوبهم» را به گروه كفار اختصاص داده ثابت مى‌كند. بنابراين اطلاق

[١] . رك: جواهرالكلام، ج ١٥، ص ٣٣٨-٣٣٩.

[٢] . همان، ج ١٥، ص ٣٤١.

[٣] . رك: همان، و وسائل الشيعه، ج ٦، ص ١٤٥، و الكافى، ج ٣، ص ٣٠١، و مصباح الفقيه، مجلد الزكوة، ص ٩٥، و تفسير طبرى، ج ٩، ص ١٦٣، و قلائد الدرر، الجزء اول، ص ٢٨٩، و جواهرالكلام، ج ١٥، ص ٣٤٣-٣٤٢، و مسالك الافهام الى آيات الاحكام، ج ٢، ص ٣٥، و شرح اللمعة الدمشقيه، ج ١، ص ١٧٣، و العدالة الاجتماعية فى الاسلام، ص ١٣٥، و تفسير المنار، ج ١٠، ص ٤٩٦، و المبسوط فى فقه الاماميه، ج ١، ص ٢٤٩.