فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٦ - مبحث اول قواعد فقه و فقه سياسى

اين ويژگيها در مورد كاربرد قواعد فقه در حوزه سياسى از آن نظر مضاعف شمرده مى‌شود كه در واقع افق جديدى را در قلمرو وسيع فقه باز مى‌كند و داده‌هاى جديدى را به ارمغان مى‌آورد.

٦. در جايى كه شهيد ثانى، با جمع آورى يكصد مطلب اصولى و فقهى و يكصد مسأله ادبى قابل استفاده در استنباط حكم شرعى نام كتابش را تمهيد القواعد نهاده و قبل از وى شهيد اول نيز همين ابتكار را در كتاب القواعد و الفوائد بكار برده، چه استبعادى دارد كه يك سلسله قواعد كلى - حداقل از همان دست كه در اين دو كتاب آمده و احياناً به مسائل فرعى بيشتر شباهت دارد تا قواعد كلى - تحت عنوان قواعد فقه سياسى كه در قلمرو مسائل سياسى جامعه كاربرد دارد را در يك كتاب جمع آورى نموده و كار را براى آنان كه در پى به دست آوردن حكم شرعى در مسائل فرعى سياسى روز هستند آسان گردانيم.

مطالعه قاعده هشتم، بيست و يكم، بيست و دوم، سى و هفتم، و چهلم و بسيارى ديگر از قواعد كتاب تمهيد القواعد [١] مربوط به علم اصول فقه و بسيارى ديگر مانند قواعد اول تا هشتم آغازين كتاب، مربوط به فقه و اكثر دسته دوم قواعد (ادبى) كتاب مربوط به ادبيات است كه از مقدمات علمى اجتهاد محسوب مى‌گردد نشان مى‌دهد كه كاربرد قاعده مى‌تواند فراتر از قواعدى چون قاعده صحت و نفى غرر باشد.

همين نكته را در كتاب شهيد اول نيز مى‌توان به وضوح مشاهده نمود. حتى كتابهايى چون عوائد الايام نراقى و العناوين ميرفتاح كه به ظاهر به بيان قواعد فقه پرداخته، آكنده از مسائلى است كه اطلاق قاعده بر آنها نياز به تسامح بسيار دارد.

هر كدام از اين محققان بزرگ و فقهاى عاليقدر به نوبه خود در آثار ماندنى و تأليفاتشان دست به قاعده سازى زده‌اند و برخى از آنها به عنوان قاعده به مفهوم اصطلاحى پاگرفته و برخى نيز هنوز در نيمه راه معطل تلاش مجدد محققان تازه نفس مى‌باشد.

[١] . رك: شهيد ثانى، تمهيد القواعد، به ترتيب صفحه‌هاى: ٤٨، ٨٩، ٩٥ و ١٣٥.