بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٢٧٤ - استنتاج

استنتاج‌

«مكر» به كار بردن تدبير مخفى است براى منصرف كردن كسى از مقصودش و اين كار اگر از جانب خدا صورت پذيرد مجازات يا عذاب استدراجى بنده است از راهى كه آگاهى نداشته باشد.

و اگر از جانب انسان صورت پذيرد خدعه و فريب است. و بدين‌جهت مكر را به دو قسمت تقسيم كردند «مكر ممدوح» و «مكر مذموم».

مكر ممدوح، آن است كه به منظور عمل صحيح انجام شود؛ مثل مكر خدا ... وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ‌[١] و مكر مذموم آن است كه به منظور عمل ناپسندى انجام گردد؛ چنانكه قرآن فرمود:

وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا ...؛[٢] «هنگامى‌كه كافران براى تو نقشه مى‌كشيدند.»

و در هردو قسم مكر هم مى‌فرمايد:

وَ مَكَرُوا مَكْراً وَ مَكَرْنا مَكْراً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ.[٣]

«آنها نقشه مهمى كشيدند و ما هم نقشه مهمى طرح كرديم، درحالى‌كه آنها خبر نداشتند.»

و بعضى از علما گفته‌اند: از مكر خدا اين است كه بنده را مهلت مى‌دهد و از لذايذ دنيا برخوردارش مى‌كند، چنانكه حضرت على ٧ فرمودند:

«من وسّع عليه دنياه و لم يعلم انّه مكر به فهو مخدوع عن عقله».

«كسى‌كه خداوند دنيا را براى او توسعه داده باشد و او نفهمد كه خدا به او مكر كرده، از ناحيه عقل خود فريب خورده است.»[٤]

با توجه به معناى «مكر»، مكّارترين مكارها در مكر مذموم را مى‌توان شيطان معرفى كرد؛ زيرا قرآن در مورد كفار مى‌فرمايد:

[١] - آل عمران: ٥٤

[٢] - انفال: ٣٠

[٣] - نمل: ٥٠

[٤] - بحار الأنوار، ج ٧٣، ص ٢٨٧