بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٢٣٢ - استنتاج

وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا ...[١]

«و آنها كه در راه ما جهاد كنند، به يقين هدايتشان خواهيم كرد.»

پس اگر سالك با چراغ «فينا» در سبيل مجاهدت سير كند، سرانجام به منزل «حقّ جهاده» نزول خواهد كرد.

اين نكته‌اى بود قابل تأمل در خصوص همه تلاش‌ها و مجاهدت‌هايى كه بايد در راه خدا انجام پذيرد.

اما از ميان همه اين مجاهدت‌ها، جهاد با دشمن درون؛ يعنى نفس اماره حساس‌ترين و سخت‌ترين مجاهدت به شمار مى‌آيد تا جايى‌كه در اسلام از آن با عنوان «جهاد اكبر» ياد شده است. در روايت آمده است وقتى رسول گرامى اسلام ٦ از جنگى برگشتند، خطاب به لشكر اسلام فرمودند:

«مرحبا بقوم قضوا الجهاد الأصغر و بقي عليهم الجهاد الأكبر قيل يا رسول اللّه و ما الجهاد الأكبر فقال جهاد النّفس»

«آفرين بر گروهى كه جهاد اصغر را پشت سر گذاشتند و جهاد اكبر پيش روى آنان است پرسيدند: يا رسول اللّه، جهاد اكبر كدام است؟ حضرت فرمودند: جهاد با نفس»[٢]

*** مولانا در اين حكايت از سالك مجاهدى بنام عياض ياد مى‌كند كه در دو جبهه «جهاد با دشمن» و «جهاد با نفس» تلاش مستمر و مجاهدت فراوان داشته است، ولى از آنجا كه احساس مى‌كرد مبارزه او با نفس امّاره، مبارزه فراگير و تمام عيار نيست! چرا كه اگر بود او از فيض عظيم شهادت بهره‌مند مى‌شد، تصميم گرفت از جبهه مبارزه با دشمن منصرف و به جبهه مبارزه با نفس معتكف گردد.

درواقع او ترجيح داد اول كار دشمن درون را بسازد سپس با دشمن بيرون‌

[١] - عنكبوت: ٦٩

[٢] - وسائل الشيعه، ج ١١، ص ١٢٢