بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى)

(١)

تقديم

٥ ص

حكايت 195 خواست ديوانه شدن، عقلش رميد # دست عقل مصطفى بازش كشيد

حكايت 196 هست صوفى آنكه شد صفوتطلب # نه لباس صوف و خياطى و دب

حكايت 197 ليك لعب بازگونه بود سخت # پيش پاى هر شقى و نيكبخت

حكايت 198 كل خود را خوار كردى اى بليس # پاره اين كل نباشد جز خسيس

حكايت 199 اى بسا صياد بىرحمت مدام # بهر اين پرها نهد هر سوم مدام

حكايت 200 خر كميز خر ببويد در طريق # مشك چون عرضه كنم با اين فريق

حكايت 201 زين بدن اندر عذابى اى پسر # مرغ روحت بسته با جنس دگر

حكايت 202 من ز صاحبدل كنم در تو نظر # نى به نقش سجده و ايثار زر

حكايت 203 گفت اگر نانم بدى خشك و طرى # كى كنيمى دعوى پيغمبرى؟

حكايت 204 تو همى كردى نمردى زندهاى # هين بمير ار يار جان بازندهاى

حكايت 205 آب ديده تا چه ديده است از نهان # تا بدان شد او ز چشمه خود روان

حكايت 206 آب ديده او چو ديده او بود # ديده ناديده، ديده كى شود

حكايت 207 كار بىاستاد خواهى ساختن # جاهلانه جان بخواهى باختن

حكايت 208 بانگ سگ اندر شكم باشد زيان # نى شكارانگيز و نى شب پاسبان

حكايت 209 گرچه ناصح را بود صد داعيه # پند را اذنى ببايد واعيه

حكايت 210 وارهيدند از جهان پيچپيچ # كس نگريد بر فوات هيچ، هيچ

حكايت 211 كه برابر مىنهد شاه مجيد # اشك را در فضل، با خون شهيد

حكايت 212 هيچ مرده نيست پر حسرت ز مرگ # حسرتش آن است كش كم بود برگ

حكايت 213 چارقت نطفهست و خونت پوستين # باقى اى خواجه عطاى اوست اين

حكايت 214 من كيم ليلى و ليلى كيست من # ما يكى روحيم اندر دو بدن

حكايت 215 جهد كن تا سنگيت كمتر شود # تا به لعلى سنگ تو انور شود

حكايت 216 روز محشر هر نهان پيدا شود # هم ز خود هر مجرمى رسوا شود

حكايت 217 توبهاى كردم حقيقت با خدا # نشكنم تا جان شدن از تن جدا

حكايت 218 آن زجاجى كو ندارد نور جان # بول و قاروره است و قنديلش مخوان

حكايت 219 آن خر آن را ديد و مىگفت اى خدا # من به فقر و عافيت دادم رضا

حكايت 220 امتحان زين بيشتر خود چون بود # رزق سوى صابران خوش مىرود

حكايت 221 چونكه مردى نيست خنجرها چه سود # چون نباشد دل ندارد سود خود

حكايت 222 آدمى باش و ز خرگيران مترس # خر نهاى، اى عيسى دوران مترس

حكايت 223 خانه را من روفتم از نيك و بد # خانهام پرست از عشق احد

حكايت 224 جوع، مر خاصان حق را دادهاند # تا شوند از جوع، شير زورمند

فوايد گرسنگى از نظر روحى و معنوى

١٤٩ ص

(٦٦)

حكايت 225 جوع رزق جان خاصان خداست # كى زبون همچو تو گيج گداست؟

حكايت 226 سالها خوردى و كم نامد ز خور # ترك مستقبل كن و ماضى نگر

حرص ممدوح در قرآن

١٥٥ ص

(٧١)

حرص مذموم در قرآن

١٥٦ ص

(٧٢)

حكايت 227 وقت خشم و وقت شهوت مرد كو # طالب مردى دوانم، كو به كو

حكايت 228 اختيارى هست ما را بىگمان # حس را منكر نتانى شد عيان

حكايت 229 گفت شحنه آنچه من هم مىكنم # حكم حق است اى دو چشم روشنم

حكايت 230 اختيار است اختيار است اختيار

حكايت 231 بنده بودن هم بياموز و بيا

حكايت 232 از يكى كوزه دهد زهر و عسل # هر يكى را دست حق عز و جل

حكايت 233 اى خنك آن را كه ذات خود شناخت # اندر امن سرمدى قصرى بساخت

حكايت 234 آنكه صد ميلش سوى ايمان بود # چون شما را ديد ز آن فاتر شود

حكايت 235 هست ايمان شما زرق و مجاز # راهزن همچونكه آن بانگ نماز

حكايت 236 اين اگر گربه است پس آن گوشت كو؟ # ور بود اين گوشت، كو گربه؟ بجو

نكات قابل توجه در آيات فوق

١٩٨ ص

(٩٣)

حكايت 237 بابت زنده كسى چون گشت يار # مرده را چون دركشد اندر كنار

حكايت 238 گفت او را بس درازى بهر مزد # اندكى ز آن قد سروت هم بدزد

حكايت 239 كى توان حق گفت جز زير لحاف # با تو اى خشمآور آتش سجاف

حكايت 240 هر دمى فكرى تو مهمان عزيز # آيد اندر سينهات هر روز نيز

حكايت 241 نيست هر عقل حقيرى پايدار # وقت حرص و وقت خشم و كارزار

حكايت 242 اى شده عاجز ز تلى كيش تو # صدهزاران كوهها در پيش تو

حكايت 243 اين جهاد اكبر است آن اصغر است # هردو كار رستم است و حيدر است

حكايت 244 قصد جفت ديگران كردم ز جاه # بر من آمد آن و افتادن به چاه

حكايت 245 گوش را بگرفت و گفت اين باطل است # چشم حق است و يقينش حاصل است

حكايت 246 گر نهيى در راه دين از رهزنان # رنگ و بو مپرست مانند زنان

حكايت 247 عاشقى كآلوده شد در خير و شر # خير و شر منگر، تو در همت نگر

حكايت 248 صبر كن كالصبر مفتاح الفرج # تا نيفتى چون فرج در صد حرج

حكايت 249 اينچنين آتش كشى اندر دلش # ديده كافر نبيند از عمش

حكايت 250 همچو ابليسى كه گفت اغويتنى # تو شكستى جام و ما را مىزنى؟

حكايت 251 آن زمان كه حرص جنبيد و هوس # آن زمان مىگو كه اى فريادرس

حكايت 252 كس نداند مكر او الا خدا # در خدا بگريز و واره زان دغا

حكايت 253 چونكه عمرت برد ديو فاضحه # بىنمك باشد اعوذ و فاتحه

حكايت 254 اى دل بىخواب ما زين ايمنيم # چون حرس بر بام چوبك مىزنيم

حكايت 255 گرز بر خود زن منى درهم شكن # ز آنكه پنبه گوش آمد چشم تن

حكايت 256 گفت پيغمبر براى امتحان # او نمىبيند تو را، كم شو نهان

حكايت 257 چونكه ايشان خسرو دين بودهاند # وقت شادى شد چو بشكستند بند

الف حمله فيزيكى بر فرهنگ كربلا

حكايت 258 پر همى بيند سراى دوست را # آنكه از نور اله استش ضيا

حكايت 259 خود سزاى بتپرستان اين بود # جلش اطلس، اسب او چوبين بود

حكايت 260 گفت واپس واپس اى خيره سرت # باز مىرو تا به مادرت

حكايت 261 حبذا اسپان رام پيشرو # نه سپس رو، نه حرونى را گرو

حكايت 262 بانگ آمد نه، بينداز از برون # وانگهانى اندرآ تو اندرون

حكايت 263 گفت چون باشد خود آن شوريده خواب # كه درآيد در دهانش آفتاب؟

حكايت 264 عاقبت چون چادر مرگت رسد # از رخت اين عشرها اندر فتد

حكايت 265 هر محدث را خسان باذل كنند # حرفش ار عالى بود نازل كنند

حكايت 266 چون در اينجا نيست وجه زيستن # در چنين خانه ببايد ريستن

حكايت 267 آنچه نپسندى به خود اى شيخ دين # چون پسندى بر برادر اى امين

حكايت 268 فقر آن محمود توست اى بىسعت # طبع از او دايم همى ترساندت

الف -«فقر عاميانه»

حكايت 269 اطلس عمرت به مقراض شهور # برد پارهپاره خياط غرور

حكايت 270 بين كه با اين جمله تلخىهاى او # مرده اوييد و ناپرواى او

حكايت 271 رنج كى ماند دمى كه ذو المنن # گويدت چونى؟ تو اى رنجور من

حكايت 272 مىروى هر روز تا شب هروله # خويش مىبينى در اول مرحله

ماجراى سرگردان ماندن بنى اسرائيل در بيابان

٣٦٣ ص

(١٧١)

حكايت 273 اى كمان و تيرها برساخته # صيد نزديك و تو دور انداخته

حكايت 274 چون بسازى با خسى اين خسان # گردى اندر نور سنت هارسان

حكايت 275 خواب تو بيدارى است اى بو بطر # كه به بيدارى عيانستش اثر

حكايت 276 كه مرا خود حاجت تاريخ نيست

حكايت 277 خير تو اين است جامع مىروى # تا چه باشد شر و وزرت اى غوى

حكايت 278 خانه داماد پرآشوب و شر # قوم دختر را نبوده زين خبر

حكايت 279 اى فغان از يار ناجنس، اى فغان # همنشين نيك جوييد اى مهان

حكايت 280 سيلى نقد از عطاء نسيه به

حكايت 281 وقت آن شد اى شه مكتوم سير # كز كرم ريشى بجنبانى به خير

حكايت 282 و آن گلى كز رش حق نورى نيافت # صحبت گلهاى پر در برنتافت

حكايت 283 لاابالى لاابالى آورد # ز آنكه جنس هم بوند اندر خرد

حكايت 284 ما همه گوشيم، كر شد نقش گوش # ما همه نطقيم ليكن لب خموش

1 - جواز اصل توسل به غير خدا

٤١٤ ص

(١٩٦)

2 - جواز توسل به اولياء الله زنده

٤١٦ ص

(١٩٧)

3 - جواز توسل به اولياء الله مرده

٤١٦ ص

(١٩٨)

فرازى از سخنان حضرت على

٤١٧ ص

(١٩٩)

4 - جواز توسل به قبور اولياء الله

٤١٨ ص

(٢٠٠)

حكايت 285 گر هزاران موش پيش آرند سر # گربه را نه ترس باشد نه حذر

حكايت 286 اندر اين كاشان خاك از احولى # چون عمر مىگرد، چون نبوى على

حكايت 287 مصطفى فرمود خود كه هر نبى # كرد چوپانيش، برنا يا صبى

حكايت 288 هست ناقص آن سر اندر پيكرش # چون سر گاو است گويى آن سرش

حكايت 289 پس جزاى آنكه ديد او را معين # ماند يوسف حبس در بضع سنين

حكايت 290 مر بشر را پنجه و ناخن مباد # كه نه دين انديشد آنگه نه سداد

حكايت 291 سر موتوا قبل موت اين بود # كز پس مردن غنيمتها رسد

حكايت 292 ذرهاى سايه عنايت بهتر است # از هزاران كوشش طاعتپرست

حكايت 293 حاصل اينجا اين فقيه از بيخودى # نه عفيفى ماندش و نه زاهدى

حكايت 294 صدهزاران سر به پولى آن زمان # عشق خشمآلوده زه كرده كمان

حكايت 295 بر سر گنج از گدايى مردهام # زانكه اندر غفلت و در پردهام

حكايت 296 نوبت من رفت امسال آن قمار # با دگر كس باز، دست از من بدار

حكايت 297 شكر او آن بود، اى بنده جليل # كه شد او نمرود و سوزنده خليل

حكايت 298 ديو و مردم را ملقن آن يكى است # غالب از وى گردد ار خصم اندكى است

حكايت 299 صبر را سلم كنم سوى درج # تا بر آيم، صبر مفتاح الفرج

بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٤٩٨

حكايت ٢٣٦/ صفحه ١٩٧

اين اگر گربه است پس آن گوشت كو؟		ور بود اين گوشت كو گربه؟ بجو

حكايت مردى كه گوشت به خانه آورد و زن خورد و به شوهرش گفت: گربه گوشت را خورده.

شرح توزين اعمال در قيامت.

حكايت ٢٣٧/ صفحه ٢٠١

بابت زنده كسى چون گشت يار		مرده را چون دركشد اندر كنار؟

حكايت اميرى در عهد حضرت عيسى كه ملجأ بيچارگان بود.

اصطلاحات رايج در فرهنگ تصوف.

حكايت ٢٣٨/ صفحه ٢٠٧

گفت او را: بس درازى بهر مزد		اندكى زان قد سروت هم بدزد

حكايت ضياء دلق كه خوش‌اخلاق بود و قدى دراز داشت.

حكايت ٢٣٩/ صفحه ٢١١

كى توان حق گفت جز زير لحاف‌		با تو اى خشم‌آور آتش سجاف‌

حكايت شاه ترمذ كه با دلقك خود شطرنج‌بازى كرد. در بيان مفهوم حق.

حكايت ٢٤٠/ صفحه ٢١٤

هر دمى فكرى تو مهمان عزيز		آيد اندر سينه‌ات هر روز نيز

حكايت شخصى كه براى او مهمان بى‌وقت آمد. اگر انديشه را از انسان بگيرند، انسان چه امتيازى بر ساير حيوانات خواهد داشت؟

حكايت ٢٤١/ صفحه ٢١٩

نيست هر عقل حقيرى پايدار		وقت حرص و وقت خشم و كارزار

حكايت خواجه‌اى كه دخترى بغايت زيبا داشت.

چه نيرويى در وجود انسان توان مقاومت در مقابل طوفان سهمناك برخاسته از درياى شهوت جنسى را دارد؟