بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٩٥ - استنتاج

وسوسه‌هاى شيطانى سالك همواره بايد مراقب نفس خويش باشد و بداند اگر لحظه‌اى چكش مراقبت و كنترل از سر نفس برداشته شود، فيل نفس او ياد هندوستان خواهد كرد.

إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ ...؛ «نفس همواره به بدى‌ها امر مى‌كند ...»[١]

لذا براى كنترل و مراقبت كامل حدود نفس و جلوگيرى از عوامل نفوذى شيطان به اين منطقه ممنوعه، بايد همواره سه حالت زير را در خود زنده داشت:

١- مشراطه ٢- محاسبه ٣- معاتبه‌

* مشارطه- شرط كردن‌

اول كارى كه سالك براى حفظ ارزش‌هاى سلوك مى‌بايست انجام دهد، اين است كه با نفس خويش خلوت نمايد و با او شرط كند و عهد پيمان ببندد كه در طول سلوك تا رسيدن به منزل مقصود، از هرچه غير ياد خدا است پرهيز نمايد و بهتر است اين شرط هر روز تكرار شود.

* محاسبه- حسابرسى‌

پس از عقد شرط با نفس، باز نسبت به او اعتماد نداشته باشد، بلكه همواره اعمالش را بررسى كند و كيفيت محاسبه نفس بدين‌گونه است:

بعد از فراغ از كارهاى روزانه، ساعتى قبل از خواب با نفس خويش خلوت كند، ابتدا از نفس خويش محاسبه واجبات الهى را بجويد، سپس از جميع كردار و حالات خود، از نگاه كردن و ايستادن و نشستن و خوابيدن و خوردن و آشاميدن، حتى از سكوت و سكون خود كه چرا ساكت و ساكن شد، سؤال كند و از خواطر و افكار و صفات نفسانى و اخلاق درونى خويش بپرسد و سعى كند در محاسبه نفس از شريك بخيل سخت‌گيرتر و بى‌گذشت‌تر باشد؛ زيرا اين‌

[١] - يوسف: ٥٣