بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ١٦٥ - استنتاج

اجبار مى‌كند؟» حضرت فرمود:

«اللّه أعدل من أن يجبرهم على المعاصي ثمّ يعذّبهم عليها».

«خدا عادل‌تر از آن است كه آنها را به گناه وادارد، سپس بر آن گناه عذابشان نمايد.»

مرد عرض كرد: «قربانت، خداوند كارى را يكباره به بندگانش واگذاشته و به آنان اختيار مطلق داده؟»

حضرت فرمود:

«لو فوّض إليهم لم يحصرهم بالأمر و النّهي»

«اگر خدا كار را به بندگانش واگذاشته بود كه با دستور و امر و نهى آنها را محصور نمى‌كرد.»

و باز مرد عرض كرد: «قربانت ميان اين دو (اختيار و اجبار) مرحله‌اى است؟» حضرت فرمود:

«نعم أوسع ما بين السّماء و الأرض»؛ «بلى وسيع‌تر از ميان آسمان و زمين.»

كه آن دلايل اماميه يا طريق امر بين الأمرين است.

*** مولانا كه خود از منكران عقيده جبريه و مفوّضه است و در مطاوى مطالب مثنوى، بارها اين دو عقيده را طرد نموده، در اين حكايت نيز با استفاده از دلايل حسّى در ردّ عقيده جبريه برخاسته و از قول آن مؤمن خطاب به جبرى مى‌گويد:

اى جبرى تو سخنان و دلايل خود را در اثبات عقيده‌ات گفتى، اينك جواب مرا هم گوش كن.

بى‌شك ما داراى اختيارى هستيم محسوس كه نه تو و نه هيچ كس نمى‌تواند