طبيعى و فلسفه‌ى اولى در مورد بحث از تشابه و ثبات حركت فلك اشتراك دارند. لكن علم طبيعى علت اين امر را، طبيعت فلك كه ضد ندارد و ماده‌ى بسيط فلك كه در آن اختلافى راه ندارد اعلام مى‌كند، و از اين طريق عروض فساد يا تغيّر بر فلك را ممتنع مى‌داند. امّا فلسفه اولى علت فاعلى و مفارق اين امر را كه خير محض و عقل محض است اعطا مى‌كند، نيز علت غائى آن را كه وجود محض است اعطا مى‌كند. و اين دو برهان در اين دو علم، مختلف مى‌باشند: زيرا علم طبيعى هرچند برهانى به اين امر اعطا مى‌كند؛ با اين‌حال برهان لمّى مطلق آن را اعطا نمى‌كند؛ بلكه اين مطلب را اعطا مى‌كند كه تا زمانى كه ماده‌ى فلك و آن طبيعت فلك موجود است، آن حركت مشابه است. امّا علم اعلى برهان لمى دائم و مطلق را اعطا مى‌كند؛ نيز علت دوام ماده و طبيعتى كه ضد ندارد را اعطا كرده و از اين طريق دوام مقتضى آن را ثابت مى‌كند. ٢٨٨

(٣٣٣) و كذلك العلم الطبيعى يعطى العلة فى كون الأرض غير كرية بالتحقيق، و وقوع الماء فى قعور منها حتى ينكشف أديمها فى بعض النواحى. فيكون سبب ذلك فى العلم الطبيعى أن الماء بالطبع سيال إلى القعور و الأرض يابسة لا تتشكل بذاتها؛ بل تحفط الأشكال الاتفاقية. فإذا اتفق لأجزائها كون و فساد بقى مكان الفاسد قعرا و وهدة، و لم يجتمع لأجله الباقى على الشكل الكرىّ، و بقى مكان الكائن ربوة. و كذلك الحال عند اتفاق سائر الأسباب التى توجب نقل جزء منها عن موضعه. و أما الماء و الهواء و غير ذلك فكل يجتمع على شكله إذا زيد عليه أو نقص منه. و ذلك الشكل هو الشكل البسيط الكرى الذى لا يجوز غيره أن يكون مقتضى طبيعة البسيط.

(٣٣٣) همچنين علم طبيعى اين را كه چرا زمين كروى محض نيست مورد بحث قرار داده و علت آن را به اين صورت روشن مى‌كند كه آب در گودال‌ها باقى مى‌ماند و در بعضى از جاها حتى پوسته‌ى زمين آشكار مى‌شود. و دليل اين امر در علم طبيعى اينست كه آب به طرف گودال‌ها حركت مى‌كند؛ و زمين خشك بوده و ذاتا شكلى ندارد، بلكه اشكالى را كه اتفاقا در آن پديد آمده حفظ مى‌كند. پس وقتى براى اجزاء زمين كون و فسادى اتفاق مى‌افتد، مكان فاسد شده به صورت گودال و درّه درمى‌آيد و به شكل كروى باقى نمى‌ماند، و مكانى كه فاسد نشده به صورت بلندى باقى مى‌ماند. و همين‌طور است در مورد ساير اسباب و عللى كه موجب نقل جزئى از خاك از مكان خود مى‌شود. امّا آب و هوا و غيره وقتى بر آن‌ها چيزى اضافه شود يا از آن‌ها چيزى كم گردد شكل خود را حفظ مى‌كنند و اين شكل همان شكل بسيط كروى است زيرا