بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٣٣٢ - استنتاج

سامع. پس اگر سطح معلومات سخن پست‌تر از سطح معلومات سامع باشد يا به عكس، اگر سطح معلومات سخن بالاتر از سطح معلومات سامع باشد، بلاغت رعايت نشده است. حضرت على ٧ مى‌فرمايد:

«خير الكلام ما لا يملّ و لا يقلّ».

«بهترين سخن، سخنى است كه شنونده را خسته نسازد و از گوينده نكاهد.»[١]

حضرت امام صادق ٧ در تعريف سخن بليغ مى‌فرمايد:

«ثلاثة فيهنّ البلاغة: التّقرب من معنى البغية، و التّبعدّ من حشوا الكلام، و الدّلالة بالقليل على الكثير».

«در سه چيز بلاغت و شيوايى است: معناى مقصود را رساندن، از سخن بيهوده دورى جستن، با لفظ كم معناى بسيار فهماندن.»[٢]

يكى از وظايف داعيان الى اللّه در دعوت مردم به سوى خدا، رعايت كيفيت سخن در مقام تبليغ و بيان است. داعى نمى‌تواند در تبليغ فراتر از افق فهم مستعمين خود سخن بگويد بلكه بايد سخنش همه‌پسند و همه‌فهم باشد در روايت آمده است:

«انّ الأنبياء عليهم السّلام يكلّمون النّاس على قدر عقولهم».

«انبيا و پيامبران به اندازه عقل مردم با آنان سخن مى‌گويند.»[٣]

رسول گرامى اسلام ٦ فرمودند:

«انّا معاشر الأنبياء امرنا ان نكلّم النّاس على قدر عقولهم».

«ما گروه پيغمبران امر شده‌ايم بر اينكه با مردم به اندازه عقل آنان سخن بگوييم.»[٤]

و اينكه قرآن مى‌فرمايد:

وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ ...[٥]

[١] - غرر الحكم، حرف« خاء»

[٢] - تحف العقول، ص ٣٣٠

[٣] - سفينة البحار، ماده« عقل»

[٤] - همان.

[٥] - ابراهيم: ٤