بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى)

(١)

جلد اول

٦ ص

حال بايد ديد گمشده انسان چيست؟

حكايت 1 عشقهايى كز پى رنگى بود # عشق نبود عاقبت ننگى بود

حكايت 2 از ادب پرنور گشته است اين فلك

حكايت 3 كار پاكان را قياس از خود مگير

حكايت 4 تخمهاى فتنهها كو كشته بود # آفت سرهاى ايشان گشته بود

1 - تجاوز نكردن از حدود الهى

٣٢ ص

(١٤)

2 - نزديك نشدن به گناه

٣٢ ص

(١٥)

3 - فكر گناه هم ممنوع

٣٣ ص

(١٦)

4 - راضى به اشاعه گناه نشدن

٣٣ ص

(١٧)

حكايت 5 چون غرض آمد هنر پوشيده شد # صد حجاب از دل به سوى ديده شد

حكايت 6 هركه بيدار است او در خوابتر # هست بيداريش از خوابش بتر

حكايت 7 تير اندازد به سوى سايه او # تركشش خالى شود از جستجو

حكايت 8 با دو خاك و آب و آتش بندهاند # با من و تو مرده، با حق زندهاند

حكايت 9 چون خدا خواهد كه پرده كس درد # ميلش اندر طعنه پاكان برد

حكايت 10 شير آن را دان، كه خود را بشكند

حكايت 11 از كه بگريزيم از خود اى محال # از كه برتابيم از حق اى وبال

1 - اعتقاد به فنا و پوچى بعد از مرگ

٦٥ ص

(٣٥)

2 - وابستگى به مشتهيات دنيا

٦٦ ص

(٣٦)

3 - خالى بودن ستون حسنات و پر بودن ستون سيئات نامه عمل

٦٧ ص

(٣٧)

حكايت 12 دنياى محدود مگس

حكايت 13 چون قضا آمد شود دانش بخواب # مه سيه گردد بگيرد آفتاب

حكايت 14 باغبان را خار چون در پاى رفت # دزد فرصت يافت، كالا برد تفت

حكايت 15 اى خنك آن مرد كز خود رسته شد # در وجود زندهاى پيوسته شد

حكايت 16 هركه داد او حسن خود را در مزاد # صد قضاى بد سوى او رو نهاد

حكايت 17 احترام به بزرگان

1 - احترام به خدا و رسول خدا

٩٤ ص

(٥٠)

2 - احترام به پدر و مادر

٩٤ ص

(٥١)

3 - احترام به استاد

٩٤ ص

(٥٢)

حكايت 18 رحم كن بر عمر رفته در جفا

حكايت 19 غيب را ابرى و آبى ديگرست

حكايت 20 بشنو اى غافل، كم از چوبى مباش

حكايت 21 خود شكن آيينه شكستن خطاست

حكايت 22 عاقل اندر بيش و نقصان ننگرد # زانكه هر دو همچو سيلى بگذرد

حكايت 23 هركه را آيينه باشد پيش رو # زشت و خوب خويش را بيند در او

حكايت 24 محو مىبايد نه نحو اينجا بدان

حكايت 25 اى برادر صبر كن بر درد نيش # تا رهى از نيش نفس گبر خويش

1 - نزول فرشتگان الهى بر سالك صابر

١٣٣ ص

(٦٩)

2 - مصونيت يافتن سالك صابر از كيد شياطين و نفس اماره

١٣٣ ص

(٧٠)

3 - اهداى سلام فرشتگان بر سالك صابر

١٣٣ ص

(٧١)

4 - و استقرار او در بهترين جايگاههاى بهشت

١٣٣ ص

(٧٢)

حكايت 26 عاقل آن باشد كه گيرد عبرت از # مرگ ياران در بلاى محترز

حكايت 27 گفت اكنون چون منى، اى من، درآ

حكايت 28 سينه صيقلها زده در ذكر و فكر # تا پذيرد آينه دل، نقش بكر

معنى و تعريف قدرت

معنى و تعريف عاطفه

١٤٨ ص

(٨٣)

حكايت 29 هستى اندر نيستى بتوان نمود

معنى و تعريف«فنا»

١٥٢ ص

(٨٦)

پس نتيجه مىگيريم كه

١٥٤ ص

(٨٧)

حكايت 30 صد دريغ و درد كين عاريتى # امتان را دور كرد از امتى

به نكات زير توجه كنيد

١٥٧ ص

(٩٠)

حكايت 31 گوش حس تو به حرف ار در خورست # دان كه گوش غيبگير تو كر است

حكايت 32 اهل صيقل رستهاند از بو و رنگ

حكايت 33 آينه و ميزان كجا گويد خلاف

* وجدان توحيدى * وجدان عملى * وجدان اخلاقى

١٧٢ ص

(٩٧)

وجدان اخلاقى در قرآن

١٧٣ ص

(٩٨)

حكايت 34 حكمت لقمان چو تاند اين نمود # پس چه باشد حكمت رب الوجود

1 - تغيير چهره و حالات انسان در روز قيامت

١٨٠ ص

(١٠١)

2 - گواهى اعضاء و جوارح انسان در روز قيامت

١٨٠ ص

(١٠٢)

3 - افشاى كارنامه اعمال در روز قيامت

١٨١ ص

(١٠٣)

4 - تجسم اعمال نيكوبد در روز قيامت

١٨١ ص

(١٠٤)

5 - شهادت شاهدان در روز قيامت

١٨١ ص

(١٠٥)

6 - گواهى مكانها بر له يا عليه انسان در قيامت

١٨١ ص

(١٠٦)

حكايت 35 وهم آنگاهست كان پوشيده است # اين تحرى از پى ناديده است

حكايت 36 گفت آن آتش ز آيات خداست # شعلهاى از آتش بخل شماست

حكايت 37 از على آموز اخلاص عمل

الف نجات از آلودگى

١٩٤ ص

(١١٣)

ب مصونيت در مقابل نفوذ شيطان

١٩٤ ص

(١١٤)

ج پيدايش قلب سليم

حكايت 38 گفت دشمن را همى بينم به چشم # روز و شب بر وى ندارم هيچ خشم

حكايت 39 هركه را آتش پناه و پشت شد # هم مجوسى گشت و هم زردشت شد

حكايت 40 راست كن اجزات را از راستان # سر مكش اى راسترو زان آستان

حكايت 41 بس دعاها كان زيانست و هلاك # وز كرم مى نشنود يزدان پاك

حكايت 42 هين سگ نفس تو را زنده مخواه # كو عدو جان تو است از ديرگاه

حكايت 43 آدمىخوارند اغلب مردمان # از سلام عليكشان كم جو امان

حكايت 44 چون كنى از خلد در دوزخ فرار # غافل از لا يستوى اصحاب نار

اول استيلاى گرسنگى و ترس بر جامعه

٢٢٧ ص

(١٣١)

دوم نابود شدن اقوام و امتها

٢٢٧ ص

(١٣٢)

حكايت 45 تا نگريد كودك حلوافروش # بحر رحمت درنمىآيد به جوش

حكايت 46 در وصال حق دو ديده چه كم است

حكايت 47 از من ار كوه احد واقف بدى # پاره گشتى و دلش پرخون شدى

1 - دانشمندان و اهل علم

٢٤١ ص

(١٣٩)

2 - انسانهايى كه در مقابل خدا خاشعند

٢٤١ ص

(١٤٠)

3 - انسانهاى خير و نيكوكار

٢٤١ ص

(١٤١)

4 - انسانهاى مؤمن

٢٤١ ص

(١٤٢)

5 - انسانهاى ابرار(نيكان)

٢٤١ ص

(١٤٣)

حكايت 48 مر مرا تقليدشان بر باد داد # اى دو صد لعنت براين تقليد باد

حكايت 49 هوش تو كو نيست اندر خانه كس؟

حكايت 50 از درون خويش اين آوازها # منع كن تا كشف گردد رازها

بخش اول آرزوهاى مثبت بخش دوم آرزوهاى منفى

٢٥٩ ص

(١٥٠)

حكايت 51 نفس توست آن مادر بدخاصيت # كه فساد اوست در هر ناحيت

حكايت 52 پس بدان كه صورت خوب و نكو # با خصال بد، نيرزد يك تسو

حكايت 53 آن حسودان بد درختان بودهاند # تلخ گوهر، شوربختان بودهاند

حكايت 54 اى خنك جغدى كه در پرواز من # فهم كرد از نيكبختى راز من

حكايت 55 سجده نتوان كرد بر آب حيات # تا نيابى زين تن خاكى نجات

حكايت 56 خار بن دان هر يكى خوى بدت

حكايت 57 دوست همچون زر بلا چون آتش است

حكايت 58 گر ز يك تلخى كنم فرياد و داد # خاك صد ره بر سر اجزام باد

حكايت 59 روز برجست و دو چشمش كور ديد # نور فايض از دو چشمش ناپديد

حكايت 60 ما برون را ننگريم و قال را # ما درون را بنگريم و حال را

حكايت 61 دشمنى عاقلان زين سان بود # زهر ايشان ابتهاج جان بود

حكايت 62 مهر ابله، مهر خرس آمد يقين # كين او مهر است و مهر اوست كين

حكايت 63 توبه كن وز خورده استفراغ كن # ور جراحت كهنه شد رو داغ كن

حكايت 64 باطلان را چه خوش آيد؟ باطلى # عاطلان را چه خوش آيد؟ عاطلى

قدرتنمايى حضرت موسى در قالب معجزات

٣٢٨ ص

(١٨٢)

حكايت 65 چون دوايت مىفزايد درد، پس # قصه با طالب بگو، بر خوان عبس

حكايت 66 چون دو كس برهم زند بىهيچ شك # در ميانشان هست قدر مشترك

حكايت 67 بلبلان را جاى مىزيبد چمن # مرجعل را در چمين خوشتر وطن

حكايت 68 اين دعا گر خشم افزايد تو را # تو دعا تعليم فرما مهترا!

حكايت 69 هركه خواهد همنشينى با خدا # او نشيند در حضور اوليا

حكايت 70 گفت حق استت بزن دستت رسيد # اين سزاى آنكه از ياران بريد

حكايت 71 چشم نيكو باز كن در من نگر # تا ببينى نور حق اندر بشر

حكايت 72 روزن از بهر چه كردى اى رفيق؟

حكايت 73 عقل را من آزمودم هم بسى # زين سپس جويم جنون را مغرسى

الف - مرحله پند و اندرز

٣٧٤ ص

(٢٠١)

ب - مرحله جداسازى بستر

٣٧٤ ص

(٢٠٢)

ج - تنبيه بدنى كنيد

٣٧٤ ص

(٢٠٣)

حكايت 74 اوست ديوانه كه ديوانه نشد # اين عسس را ديد و در خانه نشد

حكايت 75 سگ چو عالم گشت شد چالاك زحف # سگ چو عارف گشت شد ز اصحاب كهف

حكايت 76 از برهنه كى توان بردن گرو

3 - مست زيبايى و شهوت

حكايت 77 من ز شيطان اين نجويم كوست غير # كه مرا بيدار گرداند به خير

حكايت 78 تا تو رشوت نستدى بينندهاى # چون طمع كردى، ضرير و بندهاى

حكايت 79«لا عمل إلا بنية»

حكايت 80 واصلان چون غرق ذاتند اى پسر # كى كنند اندر صفات او نظر

حكايت 81 بر محك زن كار خود اى مرد كار # تا نسازى مسجد اهل ضرار

حكايت 82 اى خنك جانى كه عيب خويش ديد

حكايت 83 چون همه اوصاف و اجزا شد نحيف # خويشتن دارى و صبرت شد ضعيف

حكايت 84 پس كرمهاى الهى بين كه ما # آمديم آخر زمان در انتها

حكايت 85 يوسف وقتى و خورشيد سما # زين چه و زندان برآ و رونما

حكايت 86 جان سپر كن تيغ بگذار اى پسر # هركه بىسر بود از اين شه برد سر

حكايت 87 حكمت دنيا فزايد ظن و شك # حكمت دينى برد فوق فلك

حكايت 88 اين نشان ظاهرست اين هيچ نيست # تا به باطن در روى بينى تو بيست

حكايت 89 اينچنين بهتان منه بر اهل حق # اين خيال تو است بر گردان ورق

حكايت 90 ذوق بايد تا دهد طاعات پر # مغز بايد تا دهد دانه شجر

تشبيه گناه به زنگار چرا؟

حكايت 91 چون پيمبر نيستى پس رو به راه # تا رسى از چاه روزى تو به جاه

حكايت 92 آن فقيران لطيف خوش نفس # كز پى تعظيمشان آمد عبس

حكايت 93 در خبر خير الأمور اوساطها # نافع آمد ز اعتدال اخلاطها

حكايت 94 اين بداند، كانكه اهل خاطر است # غايب آفاق، او را حاضر است

حكايت 95 تو به صورت رفتهاى گم گشتهاى # زان نمىيابى كه معنى هشتهاى

حكايت 96 گفت هر يكتان دهد جنگ و فراق # گفت من آرد شما را اتفاق

حكايت 97 آفرين بر عشق كل اوستاد # صد هزاران ذره را داد اتحاد

حكايت 98 مشكل ما حل كن اى سلطان دين # تا ببخشد حال تو ما را يقين

فهرست منابع و مآخذ

بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٤٩٧

حكايت ١٢/ صفحه ٧٠

دنياى محدود مگس‌

حكايت نشستن مگسى بر روى برگ كاهى كه بر روى پيشاب خرى افتاده بود و ...

در تعريف خيال و آفات اين پديده بر عقل.

حكايت ١٣/ صفحه ٧٤

چون قضا آمد شود دانش بخواب‌		مَه سيه گردد بگيرد آفتاب‌

حكايت هدهد در محفل پرندگان در محضر حضرت سليمان و اعتراض زاغ بر ادعاى هدهد و ... بحثى در خصوص قضا و قدر و ....

حكايت ١٤/ صفحه ٧٩

باغبان را خار چون در پاى رفت‌		دزد فرصت يافت، كالا بُرد تَفت‌

حكايت آدم ابو البشر و آگاهى او نسبت به حقايق اشيا و غفلت او از نهى خدا در مورد فريب شيطان و ...

حكايت ١٥/ صفحه ٨٤

اى خنك آن مرد كز خود رسته شد		در وجود زنده‌اى پيوسته شد

حكايت فرستاده امپراطور روم به مدينه براى ديدار با عمر خليفه دوم مسلمين و .... تبيين وظيفه پيغمبران بر دو اصل هدايت بر عبوديت و اجتناب از طواغيت.

حكايت ١٦/ صفحه ٨٩

هركه داد او حُسن خود را در مَزاد		صد قضاى بد سوى او رو نهاد

حكايت بازرگان و طوطى او و به مسافرت رفتن بازرگان به هندوستان و آوردن پيام از يك طوطى هندى براى طوطى خويش ...

حكايت ١٧/ صفحه ٩٣

احترام به بزرگان‌

حكايت احترام نهادن ساحران در ميدان مبارزه به موسى و ... سخنى در خصوص ارزش ادب.