فَإِنْ فٰاؤُ ،و المعنى فان رجعوا،اگر بازآيند.و بازآمدن از سوگند به حنث باشد، و هو أن يجامعها،و آن بود كه خلوت كند با زن اگر حاضر و متمكّن باشد،و اگر غايب بود يا متمكّن نبود،عزم كند و گواه بر [١]گيرد بر رجوع او از إيلاء،و شافعى در اين مسئله موافق ماست.و كفّارت واجب بود به نزديك ما و بيشتر فقها.و حسن بصرى و نخعى گفتند:لا كفّارة عليه،لقوله تعالى: فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ.

امّا پس ازآن‌كه چهار ماه بگذرد،و او رجوع نكرده باشد،فقها خلاف كردند.

بعضى گفتند:چون چهار ماه بگذرد،و رجوع نكرده باشد زن از او باين شود و به يك طلاق بريده،و اين قول عبد اللّٰه مسعود است و زيد بن ثابت و مقاتل بن حيّان و قتاده و كلبى،و مذهب ابو حنيفه است.

و بعضى دگر گفتند:چون چهار ماه بگذرد،و زن صبر كند و رفع نكند مرد [٢]را بر حاكم،بر مرد هيچ نبود و طلاق لازم نيايد،و اين قول بيشتر علما و صحابه است،و مذهب ماست و شافعى و مالك و ابو ثور و احمد و اسحاق. فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ، محمول است به نزديك ما و بيشتر مفسّران و فقها بر عفو و اسقاط عقاب قيامت.و حسن و ابراهيم و قتاده گفتند:مراد اسقاط كفّارت است.

وَ إِنْ عَزَمُوا الطَّلاٰقَ ،اگر عزم طلاق كنند [٣]،يعنى آنان كه ايلاء كرده باشند،و بعد العزم به نزديك ما باين نشود الّا كه طلاق دهد او به صريح [٤]لفظ،به آن لغت كه زبان او باشد.و اهل مدينه گفتند:اگر امتناع كند از طلاق،حاكم طلاق دهد زن را يك طلاق رجعى.و«عزم»ارادتى باشد كه متقدّم [٥]بود بر فعل،و اگر همه به يك‌وقت بود،و تعلّق به فعل عازم دارد،و از ميان آن و ميان فعل سهوى و نسيانى در نشود.

و اصل«عزم»،العقد على الشّىء باشد،و قول العرب:عزمت عليك،يعنى

[١] .آج،لب،فق،مر+خود.

[٢] .اساس:مرد.

[٣] .وز،دب،آج،لب،فق:كند.

[٤] .آج،لب،فق،مب،مر:تصريح.

[٥] .همۀ نسخه بدلها:مقدّم.