به نزديك خداى تعالى بهتر و فاضل‌تر است از جهانى از اين مرد بر باز كرده [١]وَ اللّٰهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشٰاءُ بِغَيْرِ حِسٰابٍ ،و خداى روزى دهد آن را كه خواهد بى‌شمار، يعنى بى‌اندازه و بسيار،و«بى‌شمار» [٢]،كنايت است از بسيارى،براى آن‌كه هرچه حساب در او شود اندك بود،اعنى از بسيار به جاى بود كه شمار به او محيط نشود، اين قول عبد اللّٰه عبّاس است،بر اين قول نفى حساب از او نفى تضييق و تقتير باشد،و عرب عطاء اندك را محسوب خوانند،چنان كه قيس بن الخطيم گفت:

أنى سربت و كنت غير سروب و تقرّب الاحلام غير قريب
ما تمنعي يقظى فقد تؤتينه [٣] فى النّوم غير مصرّد محسوب
وجهى دگر در معنى آيت آن است كه:«بغير حساب»،اى بغير احتساب و ظنّ و تقدير للمرزوق [٤]،يعنى ناانديشيده از جايى كه او گمان نبرد،چنان كه گفت: وَ مَنْ يَتَّقِ اللّٰهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً [٥]، وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَحْتَسِبُ [٦]...،و اين وصفى است روزى را به غايت طيّب و راحت،چه روزى كه نابيوسان [٧]باشد مهنّاتر بود،و اين چنان بود كه قائل گويد:لم يك هذا في حسابي،اى في ظنّي و تقديري و فيما احسبه و احسبه في نفسي.

و عبد اللّٰه عبّاس مى‌گويد در اين آيت كه:مراد اموال بني قريظه و النّضير [٨]است كه خداى تعالى آن غنيمت نابيوسان [٩]به رسول-عليه السّلام-داد و به مسلمانان.

و وجهى دگر در معنى آيت آن است كه:من غير طلب للمكافات و مراقبة لها، براى آن‌كه آن‌كس كه عطا براى مكافات دهد عرب در حقّ او گويد:فلان يحاسب النّاس على ما يعطيهم و يناقشهم فيما يولّيهم،پس نفى حساب عبارت باشد از نفى طمع از مقابله و مكافات.

[١] .مج،وز:مرد باز كرده،دب.پر باز كرده،آج:مرد تن بار كرده،لب:مرد سرباز كرده.

[٢] .مج،وز،آج،لب:بى‌شمارى.

[٣] .آج:أوتيته.

[٤] .آج،لب،فق،مب،مر،المورد.

[٥] .سورۀ طلاق(٦٥)آيۀ ٢.

[٦] .سورۀ طلاق(٦٥)آيۀ ٣.

[٧] .مج:نابيوشاند،وز،آج:ناهوشان،دب:نابيوسا،لب:ماه و شان،فق،مب:باهوشان،مر:باسوشان.

[٨] .دب،آج،لب،فق:بنى النّضير.

[٩] .آج،لب:ماه و شان.