إِنّٰا وَجَدْنٰا آبٰاءَنٰا عَلىٰ أُمَّةٍ [١] ...،اى على ملّة و طريقة.و امّت در قرآن و كلام عرب بر وجوه است:امّت به معنى ملّت-چنان كه بگفتيم-و«امّت»آمد به معنى امام في قوله: إِنَّ إِبْرٰاهِيمَ كٰانَ أُمَّةً [٢]...،و«امّت»آمد به معنى حين و روزگار في قوله: وَ ادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ [٣]...،و«امّت»آمد به معنى جماعت في قوله: وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النّٰاسِ يَسْقُونَ [٤].

و الأمّة الامّ،امّت مادر باشد،تقول [٥]:هذه امّة فلان،اى امّه،و امّت مردى [٦]باشد منفرد به دينى كه او را در آن دين مشاركى نباشد،چنان كه رسول-عليه السّلام- گفت:

يبعث زيد بن عمرو بن نفيل امة واحدة [٧]يوم القيامة [٢٧٠-پ].و«امّت»،به معنى قامت آمد،يقال:فلان حسن الأمّة اى القامة،قال الشّاعر:

و انّ معاوية الاكرمين حسان الوجوه طوال الامم
اى القامات،و اصل همه از امّ است،و آن قصد بود.

و جمله اقوال خارج نيست از دو [٨]قول:يكى آن‌كه مردم همه از يك ملّت بودند بر كفر،و الكفر على اختلاف انواعه ملّة واحدة،و يكى آن‌كه:بر يك ملّت بودند از مسلمانى و خداى شناسى،و در ميان ايشان خلاف نبود در اين،و قول سوم از بى‌تكليفى.

فَبَعَثَ اللّٰهُ النَّبِيِّينَ ،خداى بفرستاد پيغامبران را،و جمله ايشان صد و بيست و چهار هزار پيغامبر [٩]بودند-على ما جاء فى الاخبار-از ايشان سيصد و سيزده رسول بودند،و بيست و هشت مذكورند در قرآن به اسماء اعلام،و پنج از ايشان اولوالعزم‌اند:

نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمّد-عليهم السّلام.

مُبَشِّرِينَ ،بشارت‌دهنده مؤمنان و مطيعان را به ثواب. وَ مُنْذِرِينَ ،ترساننده

[١] .سورۀ زخرف(٤٣)آيۀ ٢٣.

[٢] .سورۀ نحل(١٦)آيۀ ١٢٠.

[٣] .سورۀ يوسف(١٢)آيۀ ٤٥.

[٤] .سورۀ قصص(٢٨)آيۀ ٢٣.

[٥] .دب:يقال،آج،لب،فق:يقول.

[٦] .اساس:زير وصالى رفته،و در نونويسى كلمه،به صورت«مرداى»نوشته شده،با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٧] .مج،دب،آج،لب،فق:وحده.

[٨] .مج،وز،دب،آج،لب،فق،مب،مر:سه.

[٩] .مج،وز،آج،لب،فق:پيغامبران.