وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ ،و خلاف نكردند در كتاب الّا آنان كه كتاب به ايشان دادند از جهودان و ترسايان، مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَيِّنٰاتُ ،پس ازآن‌كه حجّت به ايشان آمد،يعنى احكام تورات و انجيل،و گفته‌اند:مراد به«بيّنات» ادلّه و حجج عقل است.

قوله: وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ ،اين«ها»شايد تا ضمير كتاب بود امّا كتاب ايشان و امّا كتاب ما اعنى قرآن،و شايد كه راجع بود با حق،و شايد كه راجع بود با محمّد -عليه السّلام.و لكن [١]إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ ،اين ضمير ممكن نيست كه راجع باشد الّا با كتاب.

و اختلاف ايشان در كتاب محتمل است دو وجه را:يكى آن‌كه بعضى در كتاب بعضى خلاف مى‌كنند،چنان كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرد: وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ قٰالُوا نُؤْمِنُ بِمٰا أُنْزِلَ عَلَيْنٰا وَ يَكْفُرُونَ بِمٰا وَرٰاءَهُ [٢]...،و گفتند:

نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَ نَكْفُرُ بِبَعْضٍ [٣] .

و وجه ديگر آن‌كه:كتاب را تحريف و تبديل مى‌كردند،كقوله تعالى: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوٰاضِعِهِ [٤].

قوله: بَغْياً بَيْنَهُمْ اى ظلما و حسدا،و نصب او بر مفعول له[باشد] [٥]،[٢٧١-پ] براى بغى و ظلم و حسد را اين خلاف كردند پس ازآن‌كه حجج متظاهر شد و ادلّه مترادف.

فَهَدَى اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنُوا ،گفته‌اند:«لام»به معنى الى است،يعنى الى ما اختلفوا،و هر دو مستعمل است،يقال:هديته لكذا و الى كذا،قال اللّٰه تعالى: اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي هَدٰانٰا لِهٰذٰا [٦]...،خداى تعالى مؤمنان را هدايت داد به آيات و ادلّه به حق از آنچه ايشان در وى خلاف كردند.

ابن زيد گفت:ايشان در نماز خلاف كردند،بعضى روى به مشرق كردند و

[١] .مب+قوله تعالى.

[٢] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٩١.

[٣] .سورۀ نساء(٤)آيۀ ١٥٠.

[٤] .سورۀ مائده(٥)آيۀ ١٣.

[٥] .اساس:ندارد با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.

[٦] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ٤٣.