روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٩١

ملجأ گردانم كه جز مراد من نكنند،و لكن من چنان مى‌خواهم كه ايشان آنچه كنند و نكنند[از اختيار كنند] [١]،نا مستحقّ جزاى آن فعل شوند از نيك و بد.و همچنين بود تفسير قوله [٢]: وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَيْنٰا كُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا [٣]...،و قوله: لَوْ شٰاءَ [٣٤٠-پ] رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً [٤]و دليل بر آنكه [٥]اين مشيّت او اكراه[و] [٦]الجاء است،نه مشيّت اختيار،قوله تعالى بلافصل عقيب [٧]اين: أَ فَأَنْتَ تُكْرِهُ النّٰاسَ [٨]،تو اگر اكراه خواهى كردن مردمان را بر ايمان؟يعنى نتوانى،من توانم [٩]،قوله تعالى: وَ لَوْ شٰاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النّٰاسَ أُمَّةً وٰاحِدَةً [١٠]،جمله اين اخبار آيات [١١]است از قدرت او بر منع ايشان و قهر و جبر ايشان.

و آنگه گفت:اگر من خواهم نكنند،دليل آن نكند كه چون مى‌كنند او مى‌خواهد،براى آن‌كه معنى اين است كه:بازنموديم،و اين چنان بود كه يكى از ما گويد [١٢]:اگر سلطان خواهد جهودان به كنشت نشوند روز شنبه،و ترسايان خداى را ناسزا نگويند،و گبركان نكاح محرّمات نكنند،مراد نه آن باشد كه سلطان مى‌خواهد تا ايشان آن كنند،معنى آن باشد كه سلطان اگر خواهد منع كند ايشان را به قهر،و لكن نمى‌خواهد تا منع به قهر كند براى صلاحى را،و اين روشن است.

وَ لٰكِنِ اخْتَلَفُوا ،نبينى كه حوالت اختلاف به ايشان كرد،و همچنين حوالت ايمان و كفر في قوله: فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ، «من»تبعيض راست،و «من»نكره موصوفه است،و التّقدير:فبعضهم و [١٣]فرقة آمنت و اخرى كفرت، وَ لَوْ شٰاءَ اللّٰهُ مَا اقْتَتَلُوا، اين [١٤]معنى دارد كه گفتيم. وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ يَفْعَلُ مٰا يُرِيدُ، و لكن خداى تعالى بكند آنچه خواهد چو از فعل او باشد،و او را مانعى نبود،يعنى كس او را از