بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٢٦٥ - استنتاج

اياز،[١] كنايه است از سالك واصل.

اميران معترض، كنايه است از عوام غافل.

عوام الناس مى‌خواهند گناه تنبلى و غفلت و ندانم‌كارى‌هاى خود را به طناب سرنوشت و تقدير و قضا و قدر و جبر روزگار بيندازند و خود را از نتيجه اعمال سوء خود تبرئه نمايند ولى مولانا از زبان سلطان محمود در ردّ اين افكار جبريه پاسخ مى‌دهد:

اينكه انسان عملى را انجام مى‌دهد يا از انجام عملى سرباز مى‌زند، نتيجه تلاش يا تقصير اوست.

وگرنه چرا مى‌بايست حضرت آدم از ترك اولايى كه انجام داده بود بگويد.

قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ‌[٢]

«آدم و حوا گفتند: اى پروردگار ما، ما به خود ستم كرديم اگر تو ما را نبخشى و به ما رحم نكنى، البته از زيانكاران خواهيم بود.»

از اقرار آدم به گناه خويش، روشن مى‌شود كه حضرت آدم در انجام آن گناه اجبارى نداشت؛ زيرا اگر مجبور بود، بايد با زبان ديگر با خدا سخن مى‌راند و مى‌گفت: خدايا! من چه تقصيرى دارم؟ تقدير چنين بود كه من اين گناه را انجام دهم! وقتى قضا چنين اقتضا كند، تدبير و دورانديشى من بى‌فايده است!

اگر آدم براى تبرئه خود چنين استدلال مى‌كرد و گناه خود را به گردن قضا

[١] - شرح حال اياز در استنتاج حكايت ٢١٣ آمده است.

[٢] - اعراف: ٢٣