بشنو از نى (شرحى بر حكايتهاى مثنوى) - حق شناس، سيد حسين - الصفحة ٢٦١ - استنتاج

«خداوند سرپرست مؤمنان است، آنها را از تاريكى‌ها به روشنايى هدايت مى‌كند، اما سرپرست كافران طاغوت است كه آنها را از روشنايى به ظلمت‌ها مى‌كشاند، آنها اصحاب دوزخند و جاودانه در آن مى‌مانند.»

*** مولانا در اين حكايت كوتاه و درعين‌حال گويا، نقش مخرّب حضور دزد در خانه را به شرحى كه مى‌آيد بيان كرده است:

صاحبخانه، كنايه است از انسان شكاك در مبانى توحيدى.

خانه، كنايه است از فضاى اعتقادى و خانه دل.

چراغ، كنايه است از استدلال‌هاى عقلى و تجلّيات شهودى.

دزد، كنايه است از شيطان.

سرانگشت دزد، كنايه است از تشكيك و ترديد.

چراغ فطرت توحيدى انسان ممكن است روزى بر اثر توفان‌هاى كفر و زندقه از استضائه و نورافشانى بيفتد ولى هرگز خاموش نمى‌شود. بلكه همواره شمعك‌وار زير خروارها اوهام و خرافه سوسو مى‌زند و هر زمان فرصتى دست داد، سر برآورد و فضاى آلوده و تاريك خانه دل انسان كفور و جهول را روشن سازد تا راه سعادت دنيا و آخرت را بر او بنماياند، سرانگشتان تشكيك و ترديد شيطان، اين دشمن قسم خورده و دزد ارزشهاى انسانى مجال نمى‌دهد و با طرفندى كه اختصاص به خود او دارد اين نور را دوباره از تجلّى مى‌اندازد. اينچنين شيطان چراغ‌كش در وجود انسان كمين كرده است و انسان به جهت ضعف ديد باطنى، قدرت ديدن او را ندارد.

پس اى انسان، عامل تاريكى خانه دلت را در وجود خود جستجو كن، بدان آن دزد كه شمعك فطرت توحيدى تو را كه شوق زبانه كشيدن دارد، خاموش مى‌كند نفس زياده‌خواه و فزون‌طلب تو است. چگونه ممكن است كسى اين حقيقت را برنتابد و يا اين گناه را به گردن ديگران افكند.