بسراب عوض كرده و نعمت را با عذاب و كاميابى را با بدبختى و خوشى را با سختى و وسعت حال را با تنگى جز همان كيفر گنه‌ورزى و بدى خلاف كارى خود را، بايد يقين كنند بوعده خدا بطور حقيقت و بدانند كه بچه وعده دارند روزى كه به راستى جار زنند اين است روز بيرون شدن تا آخر سوره.

شرح- اين خطبه يك قسمت از تعليمات عاليه و سخن رانى پر معنا و آتشين امير المؤمنين است و در موقع بسيار حساسى ايراد شده است، پس از وفات پيغمبر آن حضرت بحكم وصيت و شايستگى مامور تجهيز بدن مقدس پيغمبر (ص) بود و در اين كار پر افتخار كسى بر آن حضرت رقابت و ستيزه‌اى نكرد و پس از انجام دفن آن حضرت همت و ماموريت او اعلام حكومت حقه خود بود كه بر اساس تعليم و اجراء قرآن بود و براى اين كار جمع آورى قرآن لازم بود و آن حضرت مشغول جمع قرآن گرديد تا در دنبال آن ماموريت خود را انجام دهد و اين كار با نيروى كرامت مآب آن حضرت در مدت هفت روز انجام شد و در ضمن اين هفت روز وقايع ناگوارى در مدينه رخداد كه اهم آنها بيعت با ابى بكر و هجوم بخانه آن حضرت و اعمال نفوذ مؤثر بنى اميه در تشكيل حكومت ابى بكر بود و آن حضرت پس از جمع قرآن مجيد كه در حقيقت برنامه حكومت او بود در انجمن مهاجر و انصار كه نمايندگان جامعه اسلامى نو بنياد آن روز محسوب ميشدند اين نطق را ايراد كرده و در حقيقت خواسته است رأى اعتماد بدست آورد و تجديد بيعت كند ولى زمينه نامساعد و مداخله نااهلان در امر حكومت و نفوذ بنى اميه هر گونه اميد موفقيت آن حضرت را از ميان برده بود ولى امير المؤمنين (ع) آخرين تلاش و دفاع خود را نمود و سر انجام اين حكومت ناحق و هدف‌هاى آن را براى همه توضيح داد.

در فصلهاى اخير اين خطبه از آنجا كه ميفرمايد

«في مناقب لو ذكرتها لعظم بها الارتفاع»

بيان حال دو خليفه اول است و بمانند اينست كه پس از گذشت دوران آنها ايراد سخن شده باشد و انتقاد شديدى را متضمن است كه تا حد تكفير صريح ميرسد و اين خود يكى از علل تأمل و ترديد در اين خطبه است.

مرحوم مجلسى ره در ضمن شرحى براى جمله‌

«و لئن تقمصها»

گويد.

من گويم ظاهر اين فقرات اينست كه اين بيانات پس از گذشت دولت آن دو و رسيدن آنها بعذاب خدا بوده است و اين منافات دارد با آنچه در اول خبر ذكر شد كه ايراد اين خطبه پس از هفت روز از وفات رسول خدا (ص) بوده است پس بايد آن را بر اين حمل كرد كه اخبار از حال آينده آنها است پس از گذشت زمان و رسيدن آنها بعذاب خداوند، پايان نقل از مجلسى ره.

من گويم اين قسمت از خطبه در شمار اخبار ملاحم و پيشگوئيهاى متعدد آن حضرتست كه در ضمن خطبه‌هاى بسيارى وارد شده است و در حقيقت شرح سر انجام اين دو حاكم و وضع آينده مردم را در زير