تغلب و با ملاحظه اينكه سند اين روايت هم صحيح بوده است و بعلاوه از اعتبار و صحت، كليه اخبار كافى صحت اسنادى هم دارد نميتوان آن را طرح كرد و بناچار مقصود از آن بيان يك حقائقى است كه بنظر من هر كدام از دو وجه اخير با آن سازگار است و بسا وجه صحيح ديگرى هم در نظر ديگران آيد.

حديث آغاز آفرينش انسان‌

٥٦-

از زراره از امام باقر و يا صادق (ع) فرمود: راستى خدا عز و جل زمين را آفريد و سپس تا چهل روز آب شور بر آن روان كرد و تا چهل روز آب شيرين تا چون بهم برخورد و آميخت بدست قدرت خود مشتى از آن برگرفت و هر دو را سخت در هم ماليد و فشرد و سپس بدو بخش كرد و از هر كدام از آن شور و شيرين انبوهى بر آمدند بمانند انبوه ذره‌ها و گروهى راه بهشت گرفتند و گروهى راه دوزخ.

شرح- از مجلسى ره- قوله‌

«ثم فرقها فرقتين»

فاضل استرآبادى گفته است يعنى خدا آن حصه‌اى كه با آب شيرين‌تر شده بود دستور داد تا از آن حصه كه با آب شور تر شده جدا شود و هر كدام از آنها تيكه كوچكى شوند بصورت ذره تا هر تيكه تنى باشد براى روح مخصوصى از ارواح كه در روز ميثاق در پاسخ خدا فرمود: آيا من پروردگار شما نيستم، گفتند آرى و تيكه‌هاى حاصله از آب شيرين تن ارواحى شدند كه در آن روز فرمانبريشان ثابت شد و تيكه‌هاى حاصله از حصه‌اى كه بآب شورتر شدند تن شدند براى ارواحى كه در آن روز نافرمانيشان ثابت شد و از احاديث آنان فهميده شود كه خدا تعالى دو بار تنها را بصورت ذر در آورده يكى پيش از آفريدن آدم (ع) و يك بار پس از آن انتهى.

من گويم- ما در باره اين گونه اخبار سخن را در باب كفر و ايمان تمام كرديم- پايان نقل از مجلسى ره.

من گويم در آنجا ثابت نموديم كه خلقت پيكرى انسان جز آنكه در اين جهانست درست نيست و مستلزم قول بتناسخ است و عقيده بتعدد آن رسواتر است و اين گونه احاديث كنايه از امتيازيست كه ميانه خوبان و بدان در عالم زندگى آنان پديد مى‌آيد و تعبير بروان كردن آب شور و شيرين بر روى زمين عبارت از وجود آمادگيهاى خوبى و بديست كه بر اثر اختلاط اجزاء هستى مادى و تركيب آنها پديدار مى‌شود زيرا بسائط عالم ماده در ذات خود موصوف بخوبى و بدى نتوانند شد و اثرى هم ندارند و از تركيب آنها است كه آثار پديد آيد و بتناسب خوب و بد فراهم ميگردد.