كه سخن او دچار تشويش و پريشانى است از آغاز سخنش بر آيد كه ملاك استقرار زمين ذات خشونت و دندانهائى است كه از كوهها است يا بخاطر اينكه نفوذ آب در ميان اين دندانها مانع حركت زمين و جابجا شدن آنست و در اين صورت علت آرامش زمين همان كوهها است كه در ميان آبست نه آنچه در ربع مسكون نمايانست و شايد اين خلاف ظاهر آيات باشد- زيرا كه خدا ميفرمايد «وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها» و حمل بر اينكه كوههاى درون آب هم فوق زمين است بعيد است يا اينكه اين كوهها بسا كه بحركت زمين كمك كنند چنان كه اگر كره آب يك جا موج بر دارد يا در آنجا كه باين دندانه‌ها نفوذ كرده است موج بر دارد بسا كه مانع از حركت شوند اگر آن موج جزئى باشد و يا براى اين است كه اجزاء هوائى نافذ در ميانه كوههاى ربع ظاهر مانع از تموج آبند و بمنزله ميخهاى هوائيند كه مانع موج زدن آب است چنانچه كوه‌هاى درون آب مانع حركت دادن بادند مر زمين را در اين صورت وجود كوه‌ها در درون و برون آب گاهى بحركت زمين كمك كنند و گاهى هم جلوگير باشند و سنگينى كوه در آرامش زمين و استقرار آن اثرى ندارد.

و آنجا كه گويد جرم بسيط الخ دلالت دارد كه بساطت موجب حركت زمين است يا بتنهائى يا بهمراه خشونت و شايد دليلش اين است كه بسيط نسبت بهمه اجزاء مكان يك نواخت است و طبيعت مقتضى است كه مركز زمين موافق مركز عالم باشد بهر وضعى بچرخد و آب نمى‌تواند كره زمين را از جاى خود بكند ولى مى‌تواند آن را در جاى خود بچرخاند ولى خلق جبل موجب تركيب است و مانع حركت به دور خود.

و بنا بر اين ارتفاع جبال اثرى ندارد با اينكه خداوند جبال را بعنوان شامخات و راسيات مانع حركت دانسته مگر اين وصف براى بيان فوائد ديگر باشد و اعتراض ديگر اين است كه بنا بر اين سنگينى هم اثرى ندارد با اينكه از آخر كلام فخر رازى بر آيد كه سنگينى كوه‌ها هم در منع از اضطراب تأثير دارد و شايد منظورش اين باشد كه هر سه جهت تضريس و تركيب و ثقل مانعند.

٣- آنچه بخاطر من آمده است و آن اينست كه تأثير كوه‌ها در آرامش زمين بواسطه اينست كه در متن زمين بهم پيوسته‌اند و مانعند از اينكه زمين از هم بپاشد و چون ميخهائى هستند كه قطعه‌هاى يك در را بهم متصل نگاه مى‌دارند و مانع تفرقه آنهايند و اين حقيقت در كندن چاه‌هاى عميق عيان مى‌شود كه بسا بسنگهاى سخت ميرسد.

٤- برخى زورگويان گفته‌اند چون فائده ميخكوبى استقرار چيزيست كه ميخ بدان كوبيده شود و بسا كه از اين استقرار استفاده شود براى تصرف در آن و فائده كوهها هم اين است كه همه زمين زير آب نرفته است و براى جان داران استفاده از قسمت ظاهر زمين ميسر شده و تعبير به اينكه كوه سبب عدم اضطراب است براى اين است كه اگر نبود حيوانات در آب غرقه ميشدند و مضطرب مى‌گرديدند.

٥- مقصود از كوه‌ها كه لنگر زمينند انبياء و اوصياء و علمايند و مراد از زمين هم دنيا است و از رهبران مذهب بجبال تعبير شده است براى آنكه در راه حق ثابت قدمند و مردم را از