آيد (در دنبال اين بيان سيد مرتضى مناقشه‌اى با ابو على جبائى دارد و مناقشه‌اى با حكماء و عقيده آن‌ها را در باره حقيقت رؤيا ابطال ميكند و مرحوم مجلسى «ره» همه را نقل كرده است و سپس گفته است).

ما بنقل اين اقوال اكتفا كنيم و وارد بحث و مناقشه با آنها نشويم زيرا مايه طول كلام است و از مقصد كتاب بيرون ميرويم و در اينجا بايد آنچه را خود از اخبار ائمه اخيار در اين باره دانستيم ياد كنيم و آن اينست كه:

رؤيا بچند چيز استناد دارد و چند علت دارد:

١- روح در حال خواب حركتى بآسمان دارد با ذات خودش بنا بر اينكه جسمانى است چنانچه ظاهر بيشتر اخبار است يا بوسيله جسم مثالى اگر در زندگى هم بدان معتقد باشيم و بگوئيم روح داراى دو جسد است اصلى و مثالى و در بيدارى تعلق او باصلى شديد است و بمثالى ضعيف و در خواب بعكس است يا باينكه توجه او بعالم ارواح در حال خواب شديد مى‌شود بواسطه ضعف تعلق بجسد گو اينكه جسد مثالى هم ندارد و بنا بر اينكه جسم هم باشد اين احتمال هست. چنانچه بعضى اخبار بدان اشاره دارد و بنا بر اين حركتش كنايه از توجه او بعالم بالا و اعراض از جسد خاكى است.

و توجه او بنشئه‌ى ديگر بهر معنى باشد سبب مى‌شود كه برخى چيزها را در ملكوت اصلى بنگرد و برخى الواح كه تقديرات در آن ثبت است مطالعه كند و اگر پاك و نورانى باشد كه عين حقيقترا بيند و نياز بتعبير ندارد و اگر چشم بصيرت او پرده دارد و گرفتار تعلقات جسمانى و شهوات نفسانى است خود حقيقترا نبيند و شبه و شبح آن را بيند چنانچه ديده ضعيف حقيقت اشياء را نتواند ديد و شبح آن را بيند و آنكه عارف بتعبير خوابست از آن شبه و شبح حقيقترا كشف تواند كرد و اين كار معبريست كه درد هر كس و علت او را مى‌شناسد.

و ممكنست خداوند در اين حال براى مصلحتى اشياء را بصورت مناسبه آن‌ها بدو پديدار كند چنانچه بسا انسان مال را بصورت مار در خواب بيند و سكه‌هاى پول را بصورت عذره تا بدانند زيان دارند و پليدند و بايد از آن‌ها دورى كرد و بسا كه روح در هوا چيزها بيند و اينها رؤياى دروغ باشند (محتملست مقصود از آنچه در هوا بيند آن چيزها باشد كه بدان‌ها انس دارد از امور مألوفه و شهوات و خيالات باطله) و سپس اخبارى از امالى شيخ صدوق در اين باره نقل كرده است كه ما آن‌ها را در شرح و ترجمه امالى نقل كرديم و توضيح داديم و هر كه خواهد بدان جا رجوع كند و اخبار ديگرى هم راجع بخواب ديدن و رؤيا نقل كرده است.

٢- خوابهائى كه بسبب افاضه خدا است بر او در حال خواب بواسطه فرشته يا بيواسطه چنانچه خبر أبى بصير و خبر سعد بن أبى خلف بدان اشاره دارند.

٣- آنچه بواسطه وسوسه شيطان و چيرگى آنانست بدو بخاطر گناهانى كه در بيدارى كند يا بواسطه ترك طاعت و آلودگى بكثافات ظاهره و باطنه باز هم روايتى از امالى شيخ صدوق شاهد آورده است.

٤- آنچه براى خيالات واهيه و امور فاسده است كه در خاطر او بماند و بخوابد و خبر سعد و