امام- بر صخره- يعنى ماده‌اى كه فشرده شده است و سنك شده و ممكن است منظور سؤال پرسش از آغاز شروع اين گونه زندگانى بشر باشد و منظور جواب اين باشد كه زندگى بشر با خوراك ماهى و شكار از نهر و دريا همراه با دوران زندگانى حجرى او بوده است كه يكى از ادوار تاريخى زندگانى ابتدائى بشر است و هزارها سال بدرازا كشيده است.

٤- راوى- زندگانى دوران حجر بر چه استوار شده است؟ يعنى اين زندگانى دوران حجرى كه با شكار ماهى و حيوانات دريا گذشته بچه وضع ديگرى مبدل شده است و بچه صورت تازه‌اى در آمده است؟

امام- بشاخ نره گاو استوار شده است يعنى دوران حجرى بشر در سير تكامل بدوران زراعت و كشت گندم و حبوبات منتقل شده است و بعهده گاو و آهن گذاشته شده است و معنى اين مثل معروف كه:

زمين روى شاخ گاو ميگردد همين است، يعنى گردش عمران زمين و زندگانى بشر بر پايه كشت و زراعت است كه بنيروى نره گاو از دوران بسيار قديم تا آغاز همين قرن اداره ميشده و از آغاز اين قرن آن را بوسائل مكانيزه و تراكتور تحويل داده است.

براى توضيح بايد گفت كه جمله‌

«على اى شي‌ء»

به اصطلاح نحوى ظرف مستقر است و جار و مجرور متعلق بفعل عام مقدرى است و لازم نيست آن فعل عام نسبت بمورد تعبير ماضى باشد بلكه روا است مستقبل باشد و چنين تفسير شود كه زندگانى دوران حجر بر چه وضعى قرار گرفت؟ و امام در جواب ميفرمايد بر زندگانى زراعت و كشاورزى و با تحصيل غذا از گندم و حبوبات آن دوران ماهى خوردن و تنها با شكار حيوانات درياها و نهرها گذرانيدن به پايان رسيد.

٥- راوى، نره گاو كه كار زراعت را انجام ميدهد بر چه استوار است؟ يعنى بچه وسيله و بر چه پايه اين كار زراعت از او ساخته است؟

امام- خاك با رطوبت كه هم مى تواند آن را شيار كند و هم تخمى كه در آن كشت مى‌شود سبز ميكند و ميرويد و بثمر ميرسد و خلاصه مقصود اينست كه زندگى زراعتى كه روى شاخ گاو نر ميچرخد بر زمين خاكى و آب كافى استوار است و گاو ابزارى است كه در زمينه وجود خاك و رطوبت ميتواند توليد زراعت كند.

٦- راوى زمين با رطوبت بر چه وضعى استوار مى‌شود؟

ممكنست مقصود پرسش از سر انجام زمين باشد و پايان زندگانى بشر و ممكنست مقصود پرسش از وضع تازه زراعت باشد كه جانشين زراعت با گاو مى‌شود مانند زراعت با وسائل صنعتى امروزه و در پاسخ اين پرسش بهر نظر باشد:

امام- بسيار دور است، يعنى دوران پايان عمر زمين كه برستاخيز ميكشد يا دوران تبديل وضع‌