قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧٦٨ - مشتق و مبدأ اشتقاق

يكون جوهرا كالأبيض و العرض لا يكون جوهرا كالبياض ١.

بنابراين، تفاوت ميان «عرض» و آنچه آن را «عرضى» مى‌خوانند، در اين است كه عرض به عنوان يك مقوله قابل حمل نيست؛ در حالى كه آنچه آن را عرضى مى‌خوانند پيوسته محمول واقع مى‌شود. دليل اين امر چيزى جز اين نيست كه عرض به عنوان يك مقوله همواره بشرط لا از حمل مورد ملاحظه واقع مى‌شود؛ ولى آنچه آن را عرضى مى‌خوانند، پيوسته لا بشرط از حمل لحاظ مى‌گردد. مثلا مى‌توان گفت تفاوت ميان عرض و آنچه آن را عرضى مى‌خوانند، چيزى جز تفاوت ميان سواد و اسود يا بياض و ابيض نيست. تفاوت ميان سواد و اسود يا بياض يا ابيض و مانند آن، تنها در اين است كه سواد به عنوان يك مقوله بشرط لا از حمل مورد ملاحظه واقع مى‌شود؛ ولى اسود به عنوان يك امر عرضى پيوسته لا بشرط از حمل لحاظ مى‌گردد. سواد، به عنوان يك مقوله محمول واقع نمى‌شود؛ ولى اسود به عنوان يك امر عرضى پيوسته محمول واقع مى‌شود.

مشتق و مبدأ اشتقاق

با توجه به آنچه تاكنون در اينجا ذكر شد، اين مسئله نيز به روشنى معلوم مى‌گردد كه تفاوت ميان مشتق و مبدأ اشتقاق چيزى جز تفاوت ميان عرض و عرضى نيست؛ يعنى همان‌گونه كه تفاوت بين عرض و عرضى چيزى جز تفاوت بين دو اعتبار لا بشرط و بشرط لا نمى‌باشد، تفاوت بين مشتق و مبدأ اشتقاق نيز چيزى جز تفاوت بين دو اعتبار لا بشرط و بشرط لا نيست.

به اين ترتيب مى‌توان گفت تفاوت ميان ضرب و ضارب يا نطق و ناطق تنها در دو اعتبار بشرط لا و لا بشرط است؛ زيرا ضرب يا نطق، يا هرمبدأ اشتقاق ديگر نمى‌تواند محمول واقع شود؛ ولى ضارب يا ناطق، و يا هرگونه مشتق ديگر پيوسته محمول واقع مى‌شود.

در واقع مى‌توان ادعا كرد تفاوت بين مشتق و مبدأ اشتقاق، مانند تفاوت بين جنس و ماده يا فصل و صورت است؛ يعنى همان‌گونه كه تفاوت ميان ماده و جنس يا صورت و فصل تنها در دو اعتبار بشرط لا و لا بشرط نهفته است، تفاوت ميان مشتق و مبدأ اشتقاق را نيز در اين دو اعتبار بايد جست‌وجو كرد. لازم به يادآورى است كه اعتبار لا بشرط در مورد

[١] النجاة، ص ٧.