قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٧٨٣ - كل عالم فمعلومه غير معلوم عالم آخر

مدرك با مدرك يك حقيقت به شمار آيند، ناچار بايد گفت معلوم يك عالم به هيچ‌وجه نمى‌تواند با معلوم يك عالم ديگر يكى باشد. اين همان مسئله است كه در آغاز اين مبحث تحت عنوان يك قاعدۀ عقلى و فلسفى مورد بررسى قرار گرفت. شايد در آغاز، طرح اين مسئله به عنوان يك قاعدۀ عقلى تا اندازه‌اى شگفت‌انگيز مى‌نمود؛ ولى اكنون با توجه به مسائل گذشته، بسيار روشن است كه اين قاعده يك قاعدۀ عقلى است كه در اعتبار و استحكام آن به هيچ‌وجه نمى‌توان ترديد كرد.

لازم به يادآورى است كه وقتى گفته مى‌شود معلوم يك عالم نمى‌تواند با معلوم يك عالم ديگر يكى باشد، مقصود اين است كه يك معلوم بالذّات، كه پيوسته با عالم متحد و يگانه است، نمى‌تواند با يك معلوم بالذّات ديگر، كه آن هم با عالم متحد و يگانه است، يكى به شمار آيد. در اين مسئله نيز هيچ‌گونه ترديد وجود ندارد كه يك معلوم بالعرض به عنوان يك موجود خارجى مى‌تواند معلوم تعداد بى‌شمارى عالم واقع شود.