قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی - ابراهيمي ديناني، غلام حسين - الصفحة ٦٨١ - الحد لا يكتسب بالقسمة

الحدّ لا يكتسب بالقسمة

حدّ يك شىء را نمى‌توان از طريق تقسيم آن به اقسام مختلف به‌دست آورد. در گذشته يادآور شديم كه حدّ يك شىء، كه نشان‌دهندۀ ذات و حقيقت آن باشد، هرگز از طريق برهان و استقراء و هم‌چنين از طريق تعريف ضدّ آن به‌دست نمى‌آيد. برخى از ارباب انديشه براى دست يافتن به حدّ تام و تعريف ذاتى اشياء طريق ديگرى ارائه كرده‌اند كه با آنچه در گذشته ذكر شد، متفاوت است و بايد آن را طريقۀ چهارم به شمار آورد.

آن طريق به اين ترتيب است كه يك شىء را در ابتدا به اقسام مختلف تقسيم كرده، سپس هريك از اقسام را مورد بررسى قرار داده و با شىء موردنظر مقايسه مى‌كنند، هر قسم، كه با شىء موردنظر مطابقت نكند، از دايرۀ اقسام بيرون مى‌ماند. اين كار به همين ترتيب ادامه مى‌يابد تا جايى كه يكى از اقسام با شىء موردنظر معادل و مطابق گردد. در آنجا است كه تعريف شىء به‌دست مى‌آيد. اين طريقه را «طريق تقسيم» مى‌نامند و برخى از ارباب انديشه نيز آن را پسنديده‌اند.

به‌طور مثال، در مقام تعريف انسان گفته مى‌شود انسان، يا حيوان ناطق است، يا حيوان غيرناطق؛ بررسى دقيق نشان مى‌دهد كه انسان حيوان غيرناطق نيست. نتيجه اين‌كه انسان حيوان ناطق است. در واقع مى‌توان گفت با تشكيل يك قياس استثنائى از طريق استثناءكردن نقيض يكى از اقسام، به اثبات نقيض ديگر مى‌پردازند. و اين بدان جهت است كه هرگاه يك شىء را به نحو قضيۀ منفصلۀ حقيقيه به دو قسم تقسيم نمايند، سپس يك قسم را با حروف استثناء نفى كنند، ناچار قسم ديگر متعيّن خواهد شد. مثلا:

اين عدد يا زوج است يا فرد؛ و ليكن فرد نيست؛ نتيجۀ اين مقدمات آن خواهد بود كه اين عدد زوج است.

همان‌گونه كه در آغاز اين مبحث يادآور شديم، براى به‌دست آوردن تعريف اشياء،